Kontakt Grudziądzka 5, 87-100 Toruń
tel.: +48 56 611 3310

Światło i ekstremalny chłód. Nowa platforma fizyków

Zdjęcie zbiorowe autorów artykułu omawianego w tekście
Fizycy z UMK zaproponowali rozwiązanie techniczne umożliwiające prowadzenie nowych typów pomiarów optycznych w głębokiej kriogenice fot.fot. Dariusz Kierski

Jak prowadzić niezwykle czułe pomiary optyczne w temperaturze poniżej −268°C? Naukowcy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu opracowali eksperymentalną platformę, która pozwala wykorzystać spektroskopię wzmocnioną wnęką optyczną w warunkach głębokiej kriogeniki. Rozwiązanie otwiera nowe możliwości badań cząsteczek i precyzyjnych pomiarów fizycznych.

Artykuł A novel experimental platform for new types of optical measurements in the deep cryogenic regime, którego autorami są mgr inż. Kamil Leon Sołtys, dr inż. Michał Słowiński, mgr inż. Marcin Makowski, mgr inż. Bogdan Bednarski, mgr Kamil Stankiewicz, inż. Paweł Olejarczyk, dr Szymon Wójtewicz, prof. dr hab. Daniel Lisak, dr hab. Mariusz Piwiński, prof. UMK oraz prof. dr hab. Piotr Wcisło z Instytutu Fizyki UMK, opublikowany został w uznanym i wysoko punktowanym czasopiśmie "Measurement" (200 pkt. na liście czasopism punktowanych MNiSW). Naukowcy opisują w nim rozwiązanie techniczne umożliwiające prowadzenie nowych typów pomiarów optycznych w głębokiej kriogenice.

Światło laserowe w służbie precyzyjnych pomiarów

Prowadzenie precyzyjnych pomiarów optycznych wymaga stabilnych warunków eksperymentalnych. Schłodzenie układu do temperatury poniżej 5 kelwinów, czyli około −268,15°C, stanowi dodatkowe wyzwanie. Urządzenia chłodzące generują bowiem drgania mechaniczne i wahania temperatury, które mogą zakłócać wyniki pomiarów. Z tym problemem zmierzył się zespół prof. Piotra Wcisło z Instytutu Fizyki na Wydziale Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej UMK, opracowując nowy układ do badań optycznych w głębokiej kriogenice.

Podstawą zaproponowanego przez nich rozwiązania jest spektroskopia wzmocniona wnęką optyczną. To niezwykle czuła technika wykorzystująca światło laserowe do badania właściwości cząsteczek. Wnęka optyczna, czyli układ, w którym światło wielokrotnie odbija się między zwierciadłami, pozwala zwiększyć efektywność oddziaływania światła z badaną substancją. Dzięki temu można uzyskiwać informacje o właściwościach cząsteczek nawet wtedy, gdy sygnał pomiarowy jest bardzo słaby.

Ta niezwykle czuła technika wykorzystuje światło laserowe do precyzyjnego badania właściwości cząsteczek. Wyzwaniem technologicznym było ograniczenie wpływu drgań mechanicznych i wahań temperatury generowanych przez chłodziarkę kriogeniczną – wyjaśnia mgr inż. Kamil Leon Sołtys, pierwszy autor publikacji.

Przeniesienie tej metody z temperatury pokojowej do zakresu głębokiej kriogeniki wymagało opracowania konstrukcji zapewniającej jednocześnie skuteczne chłodzenie i stabilność aparatury optycznej.

Dwa metry od chłodziarki

Aby ograniczyć wpływ urządzenia chłodzącego na eksperyment, naukowcy umieścili komorę pomiarową w odległości około dwóch metrów od chłodziarki kriogenicznej. Oba elementy połączono masywnymi prętami oraz elastycznymi taśmami wykonanymi z wysokiej czystości miedzi.

Takie rozwiązanie pozwala efektywnie odprowadzać ciepło, a jednocześnie ograniczać wahania temperatury i tłumić drgania mechaniczne. Odpowiednie zaprojektowanie połączeń między chłodziarką a komorą eksperymentalną umożliwiło stworzenie stabilnych warunków niezbędnych do prowadzenia precyzyjnych pomiarów.

Opracowany układ pozwolił po raz pierwszy zastosować spektroskopię wzmocnioną wnęką optyczną w temperaturach poniżej 5 K. To ważny krok w rozwoju metod badawczych wymagających jednocześnie ekstremalnie niskiej temperatury i wysokiej stabilności pomiarowej.

Od elektrodynamiki kwantowej do badań wodoru

Jednym z nich był precyzyjny test elektrodynamiki kwantowej (QED) dla cząsteczek. Teoria ta opisuje oddziaływania światła z materią na poziomie kwantowym. Dokładne pomiary pozwalają sprawdzać jej przewidywania i porównywać je z wynikami eksperymentalnymi.

Układ umożliwił również realizację pierwotnych wzorców jednostek Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI) w zakresie temperatury, stężenia i ciśnienia w warunkach głębokiej kriogeniki. Wzorce pierwotne pozwalają odtwarzać jednostki na podstawie praw fizyki i odpowiednio zaprojektowanych pomiarów, bez konieczności odwoływania się do innego wzorca tej samej wielkości. Ich realizacja w ekstremalnie niskich temperaturach ma znaczenie dla rozwoju precyzyjnej metrologii, czyli nauki o pomiarach.

Kolejnym zastosowaniem były badania wodoru. Naukowcy zmierzyli jego diagram fazowy, opisujący warunki występowania poszczególnych stanów fizycznych, oraz wyznaczyli szybkość konwersji orto–para.

Wszystkie te eksperymenty wymagają precyzyjnych metod pomiarowych i stabilnych warunków pracy aparatury. Platforma opracowana przez toruński zespół zapewnia zaplecze technologiczne niezbędne do prowadzenia tego rodzaju badań.

Więcej o badaniach zespołu prof. Piotra Wcisło

pozostałe wiadomości