|
Wiedza wprawdzie opiera się na
rozpoznaniu,
ale poza nie wykracza
Platon
      
Neuroscience ( neuronauka ) - W języku polskim posiadamy wiele
nazw dla dziedzin
naukowych,
specjalizujących się w badaniach mózgu. Zupełnie inaczej jest na
zachodzie,
gdzie wszystkie te
dziedziny posiadają jedną kategorię zwaną neuroscience,
ostatnio
używaną w spolszczonej
wersji neuronauka. Przez wiele lat uważano, że mózg jest
strukturą stosunkowo
statyczną, zdeterminowaną przez interakcje programowania
genetycznego i
doświadczeń wczesnego dzieciństwa. Wbrew tym poglądom
najnowsze perspektywy
teoretyczne i osiągnięcia technologiczne w obrazowaniu mózgu
ujawniły, że narząd ten
nieustannie zmienia swoją strukturę pod wpływem doświadczeń.
Ma to bardzo istotne
znaczenie dla zaplanowania i przeprowadzenia prawidłowego
procesu nauczania już od
najmłodszych lat. Z punktu widzenia nauk przyrodniczych,
a fizyki w szczególności,
stajemy więc jakby na rozdrożu:
a) z jednej
strony posługując się najnowszymi zdobyczami fizyki możemy badać
mózg
za pomocą coraz
bardziej wyrafinowanych i dokładniejszych urządzeń - EEG,
fMRI, MR
PET i ERP
- możemy jednocześnie, wykorzystując najnowsze zdobycze nauk
komputerowych, symulować
zachowanie niektórych fragmentów ludzkiego mózgu.
b) z drugiej
strony jesteśmy zmuszeni do takiego zaprojektowania procesu
nauczania
aby tak trudne i ciągle
rozwijające się dziedziny wiedzy jak fizyka, chemia czy biologia
były efektywnie i
skutecznie nauczane w szkołach i uczelniach wyższych.
Planując właściwe
metody nauczania powinniśmy jednocześnie skorzystać z osiągnięć
neuronauk, aby
planowane systemy dydaktyczne jak najlepiej wykorzystywały
potencjał tkwiący w
mózgach uczniów.
 |
|

Proces uczenia, dla sieci neuronów mózgu,
opisujemy ogólną regułą Hebba:
„Kiedy akson komórki A
jest dostatecznie blisko by pobudzić komórkę
B
i wielokrotnie w sposób
trwały bierze udział w jej pobudzaniu,
procesy wzrostu lub zmian metabolicznych
zachodzą w obu komórkach tak, że sprawność
neuronu A jako jednej z komórek
pobudzających B, wzrasta."
Eng. -
fire
together wire together.
Stosując
prostą reprezentację matematyczną możemy
napisać:

.
Reprezentacja macierzowa Hebbowskiego
modelu uczenia możemy zapisać jako:

Definiując wektor
własny macierzy:
,
rozłożymy macierz w przestrzeni wektorów
własnych otrzymując:



Dokładniejsza
analiza procesu uczenia, zgodnie z
regułą Hebba, pozwala stwierdzić, że w
wyniku konsekwentnego
stosowania odpowiedniego algorytmu
początkowe, najczęściej
przypadkowe „preferencje”
neuronów ulegają systematycznemu
wzmacnianiu i dokładnej
polaryzacji. Jeśli jakiś
neuron miał „wrodzoną podatność” na
sygnały pewnego rodzaju -
to w miarę kolejnych
pobudzeń nauczy się te sygnały
rozpoznawać z większą
dokładnością. Po pewnym
czasie nauki, mogą powstać zatem wzorce
poszczególnych
typów występujących na
wejściu sieci sygnałów. W wyniku tego
procesu sygnały podobne
do siebie będą w miarę
postępu uczenia coraz skuteczniej
grupowane i rozpoznawane
przez pewne neurony, zaś
inne typy sygnałów staną się „obiektem
zainteresowania”
innych neuronów.
|

Podstawowe informacje o mózgu
Jak to działa?
 |
| Neuroscience dostarcza
wiedzy o budowie i działaniu mózgu a dzięki zastosowaniu
analiz obliczeniowych -symulacji - pozwala utworzyć
koncepcje tłumaczące, jak dane na wejściu - z przestrzeni
rzeczywistej - do systemu mogą zostać przez ten system
przekształcone w dane otrzymywane na wyjściu - w przestrzeni
umysłu (patrz rysunek). Podstawowy, definiowalny problem dla
tego zagadnienia to prozaiczne pytanie : "jak mózg tworzy
umysł" |
|
 |

"Jak nasz mózg nas uczy"
Informacje jakie
docierają do naszego mózgu podczas procesu uczeniu to potężny
strumień danych, już na wstępnie filtrowany i przetwarzany przez
nasze własne detektory zmysłowe:
- wzrok
- słuch
- węch, smak i dotyk.
Każdy
z tych zmysłów ma własne, niepowtarzalne cechy, inną budowę
anatomiczną oraz wywyła sygnały różnymi drogami do różnych części
mózgu. Jednak proces sam proces uczenia się i zapamiętywania
integruje i przetwarza informacje przychodzące z różnych zmysłów
równocześnie. Nauczanie przedmiotów przyrodniczych powinno się zatem
odbywać za pomocą technik polisensorycznych, które umożliwiają
uczniowi odbiór rozległych informacji za pomocą różnych zmysłów. W
przypadku fizyki najodpowiedniejsze wydaje się przeprowadzanie
doświadczeń samodzielnie przez uczniów, kiedy to zaangażowane w
obserwacje zjawiska są wszystkie zmysły a także wykorzystywane różne
rodzaje aktywności psychomotorycznej.
Neuroscience a nauczanie przedmiotów przyrodniczych:

"Trójkąt nauczania" -
zaangażowanie uwagi podczas różnych form nauczania

Rola narządów wzroku
podczas procesów uczenia jest niezwykle ważna, większość informacji
dociera do naszego mózgu właśnie dzięki temu narządowi. Dokładne
poznanie procesów zachodzących w strukturach mózgu jest niezwykle
pomocne podczas projektowania właściwych systemów dydaktycznych.
Szczególnie istotne jest, z punktu widzenia fizyki, dokładne
poznanie procesów tworzenia odwzorowania rzeczywistości
trójwymiarowej - obrazowanie i symulacje 3D.
Nasz mózg często nie może
odróżnić kiedy coś jest płaskie, kiedy wklęsłe a kiedy wypukłe,
chociaż my jesteśmy pewni, że to co widzimy ma właściwe odwzorowanie
przestrzenne. Aby sprawdzić jak to działa w praktyce najlepiej
obejrzeć film, ze znaną zresztą twarzą :

© Grand
Illusions 2005
Bardzo interesująca jest
rola jaką odgrywa mózg podczas tworzenia w przestrzeni umysłu
wrażenia ruchu odpowiednich obiektów (szkoła
widzenia):

Rola
symulacji 3D
w indukowaniu aktywności poznawczych podczas poznawania zjawisk
przyrodniczych.

Analiza złudzeń optycznych ułatwia nam
identyfikację modułów poprzez wywoływanie konfliktów pomiędzy
różnymi modułami układu wzrokowego i kory mózgowej. Konflikt ten
może objawiać się poprzez wiele różnorodnych doznań takich jak
np: wirowanie, odczuwanie ruchu czy dysonans przestrzenny.
Słuch - Fizyczne
właściwości fal dźwiękowych, chociaż dobrze poznane i opisane za
pomocą aparatu matematycznego, nadal stanowią poważny problem
poznawczy z punktu widzenia subiektywności odczuć sensorycznych,
jaki doznaje słuchacz. Np: Zjawiska synestezii,
analizy fonalnej czy też
rola pamięci epizodycznej w procesach percepcji dźwięku są obecnie
intensywnie badane w licznych ośrodkach.
- Dwie półkule mózgowe - wady i zalety - jak to wykorzystać w
nauczaniu?
Według współczesnych koncepcji naukowych, mózg i umysł zbudowane są
z
odrębnych jednostek lub modułów zajmujących się specyficznymi
funkcjami.
Największe z tych części to niewątpliwie dwie półkule, poznanie ich
silnych
i słabych
stron zdecydowanie pogłębi nasz stan wiedzy na temat organizacji
mózgu
oraz pozwoli wykorzystać tą wiedzą przy projektowaniu systemów
nauczania.
Podstawowe typy i rodzaje pamięci
|
TYPY PAMIĘCI |
RODZAJE PAMIĘCI |
|
wg. M.Kacperski
wortal naukowy
kognitywistyka.net
|
|
PAMIĘĆ SENSORYCZNA
(ultrakrótkotrwała)
Ten
typ pamięci odkrył w 1960 r. G. Sperling, po raz pierwszy
opisując ją w artykule "The information available in brief
visual presentations" (1960). W czasie badań pamięci
krótkotrwałej, do których używano plansz z szeregami
wypisanych znaków (cyfr bądź liter), zauważył on, że
poddawani temu eksperymentowi ochotnicy wykazywali niezwykłe
właściwości zapamiętywania poprawnie 5 pierwszych znaków,
niezależnie ile znaków szereg liczył. W ten sposób zauważył,
że niezależnie od ilości prezentowanej informacji człowiek
jest zdolny do zapamiętania pięciu pojedynczych porcji
informacji zaledwie przy użyciu jednego "rzutu oka".
PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA - STM
Pamięcią krótkotrwałą (albo krótkoterminową) posługujemy się
w czasie zapamiętywania np. numeru telefonu, gdy do kogoś
dzwonimy. Kiedy tak kiedyś rozmyślałem nad pamięcią
krótkotrwałą – jadąc w taksówce – zdałem sobie sprawę, że
najlepszym przykładem działania tego rodzaju pamięci jest
właśnie taksówkarz, który musi zapamiętać adres, pod który
ma nas podwieźć.
W
1956 r. G. Miller na przełomowej dla CS konferencji w MIT,
przedstawił swój model pamięci krótkotrwałej 7±2, gdzie
cyfry oznaczają liczbę elementów, które pamięć operacyjna
człowieka jest w stanie pomieścić naraz. Model ten został
przedstawiony szerzej w jego artykule "The magical number
seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for
processing information" (1956).
PAMIĘĆ TRWAŁA - LTM
Pierwszy, który zwrócił uwagę na ten typ pamięci, był
William James. W swojej książce "The principles of
psychology" (1890), nazwał ją pamięcią wtórną. Sądzi się, że
pamięć długoterminowa – w przeciwieństwie do poprzednich
typów – jest nieograniczona.
|
SEMANTYCZNA
Jest to rodzaj pamięci, który wymaga od swojego użytkownika
znajomości języka - systemu semantycznego. Jego głównym
zadaniem jest możność pamiętania przez podmiot treści i
znaczeń pojęć. Ten rodzaj pamięci wprowadził Endel Tulving,
dokonując w jednym ze swych artykułów - "Episodic and
semantic memory, 1972" rozróżnienia na pamięć semantyczną i
epizodyczną.Przykładem modelowania pamięci semantycznej są
współcześnie sieci semantyczne.
EPIZODYCZNA
Pierwsze wzmianki na temat tego rodzaju pamięci Tulving
przedstawił już w artykule "Episodic and semantic memory".
Swoją koncepcję jednak rozwijał jeszcze w "Encoding
specificity and retrieval processes in episodic memory"
(1973), "Elements of episodic memory" (1983) i "Precis of
Elements of episodic memory" (1984).Pamięć epizodyczna ma za
swój przedmiot czyste doznania zmysłowe – zdarzenia i
epizody.
AUTOBIOGRAFICZNA
Ten
rodzaj pamięci ma swoje początki w praca Tulvinga (1973,
1983, 1984). Najkrócej chcąc się wyrazić na jej temat,
należałoby stwierdzić, iż stanowi ona o naszych
doświadczeniach życiowych. Ten rodzaj pamięci był przede
wszystkim istotny dla rozwoju całej gałęzi psychologii.
Takie pojęcia jak: "retrospekcja", "metoda swobodnych
skojarzeń" Francisa Galtona (asocjacyjna), czy też
"psychoanaliza", nie miały by racji bytu bez pamięci o
swoich przeżyciach.
EJDETYCZNA (fotograficzna)
Ten
rodzaj pamięci owiany jest mitami. Uważa się, że niektórzy
ludzie – posiadający ją – potrafią wytwarzać wrażenia
wzrokowe równie intensywne, jak w czasie doświadczania
pierwotnych bodźców. Jest rzeczą dosyć kontrowersyjną
udowodnienie istnienia tej pamięci, nawet u nielicznych. W
rezultacie specjaliści neuronauk są podzieleni na tych,
którzy twierdzą o jej istnieniu i na tych, którzy
zaprzeczają takowemu. |
Jedną z
współczesnych metod badania pojemności pamięci operacyjnej, jest
komputerowy system CAB
Comprehensive
Attention Battery. Pozwala on za
pomocą
serii odpowiednich testów określić podstawowe parametry pamięci
krótkotrwałej dla człowieka. Inne metody testowania pamięci
krótkotrwałej
polegają
na wykorzystaniu
pętli fonologicznej -Z uwagi na swoja uniwersalność
pozwala
również sprawdzić podstawowe predyspozycje w zakresie koncentracji
uwagi.
Zarówno
dokładna znajomość funkcjonowania pamięci człowieka jak i zdolności
koncentracji odgrywają bardzo istotną rolę w procesie nauczania.
Trudno sobie
wyobrazić
prowadzenie lekcji w klasie, z dowolnego przedmiotu, jeśli uczniowie
po
prostu
"nie uważają", nawet jeśli mają dobre chęci i super sprawny aparat
pojęciowy.

- Ruch - percepcja ruchu a geometria kinematyczna.
Pytanie w jaki sposób nasz mózg z serii statycznych obrazów
produkuje dynamiczny obraz
świata, jest cały czas niezwykle aktualne. Przecież opisy ruchu
jakie proponuje nam
współczesna mechanika oparte są w ogólności na rozwiązywaniu dość
skomplikowanych
układów równań różniczkowych, aby przewidzieć tor lub miejsce w
jakim znajdzie się
poruszające się ciało po jakimś czasie. Trudno uwierzyć w to, że
kiedy patrzymy na
spadającą ze stołu książkę, lecący samolot czy hamujący samochód
nasz mózg
"przelicza" odpowiednie układy równań. Jednak możemy zazwyczaj
przewidzieć kiedy
i
gdzie spadnie książka, potrafimy zrobić unik aby nie potrącił nas
pędzący samochód
i
umiemy złapać piłkę rzucona przez kolegę. Zatem nasz mózg,
rozpatruje ruch
w
inny, nie matematyczny sposób. Percepcja ruchu, jaką posługuje się
nasz mózg
oparta jest bardziej na
geometrii kinematycznej niż na równaniach ruchu.
Zadziwiające jest również to jak szybko uczymy się skomplikowanych
nawet "ewolucji"
-
taniec, sport - obserwując innych ludzi którzy wykonują podobne
czynności.
Za te
procesy "nauki ruchu" odpowiedzialne są specjalne struktury w naszym
mózgu
zwane neuronami
lustrzanymi.
Nowe kierunki badań,
które mogą zmienić naszą dotychczasową wiedze na temat procesów
uczenia i ich powiązań z budową i funkcjonowaniem mózgu to m.in:
Neuroprofilowanie ,
rola ośrodków podkorowych PAG w przygotowaniu do uczenia - prepared
learning czy
interioryzacja:
informacja- mózg - wiedza.
Interfejsy biologiczno-elektroniczne
i samoorganizacja komórek nerwowych:
BIOTY
Biot - to urządzenie biomimetyczne, wirtualny robot, jego
podstawowe zadanie to symulowanie pewnych zachowań istot żywych, np:
poruszanie się, mówienie czy odżywianie. Bioty to byty wirtualne,
możne spotkać je w sieci pod następującymi adresami:
Linki i literatura
The Psychophysics Lab
Attention Programs,
Software programs for attention deficit disorder problems
Trening koncentracji
Imagine Neuro
Solutions
Learning
disabilities,ADD, ADHD and brain injuries
Questia Online Library - The
Online Library
Interactive Physics-simulation
Contemporary Physics Education
Project
Active Robots - Early Learning
The implications of brain research for learning
Kids Online
Resources - Science, Science Fair and Science Projects
Neurolearning
The Brain Project by
Stephen Jones: Including Synthetics, Reading Machine,
Neural robotics and
neural computation laboratory
Three
Dimensional Medical Reconstruction
The Whole
Brain Atlas
Integrated Systems Laboratory
Synesthesia Research
Group - Trinity College, Dublin.
NAUKI KOGNITYWNE - Marek
Kasperski
Podręcznik:Budowa i
działanie mózgu
Brain and motivation works
Society for Neuroscience
Optical Illusions
Illusions Reveal the
Brain's Assumptions
Artificial
Vision for the Blind - Brain Implant
NeuroDimension - Interactive Neural Network Book
Welcome to Computational
NeuroEngineering Laboratory
The Sith Sense
Imagine Neuro
Solutions
BrainConnection: The Brain
and Learning
Institute of Cognitive
Neuroscience
Brains in Silicon
Neuropsychology
Neurony lustrzane -Vilayanur
S. Ramachandran
Mirror Neurons
Neurony lustrzane
Attention Programs,
Software programs for attention deficit disorder problems and more.
Wspomaganie widzenia przestrzennego w nauczaniu stereometrii
programem komputerowym opartym na zjawisku anaglifów,.Małgorzata
Makiewicz, Instytut Matematyki, Uniwersytet Szczecinski
Point-Light Biological Motion
Perception Activates Human Premotor Cortex , Department
of Cognitive Science, University of California.
|