Uwaga: te wykłady zostały
zastąpione nową wersją.
Ludzkość wydaje mi się pięknym początkiem, ale nie słowem ostatecznym.
Freeman Dyson
Nie powinno nam zależeć na głoszeniu własnych poglądów tylko na szukaniu argumentów, by je zmienić na bliższe prawdy.
Paranaukowa i pseudonaukowa literatura: paranormalne właściwości umysłu - "folklor umysłu".
Niestety naukowcy o tym nie mówią, brakuje krytycznego spojrzenia na takie poglądy. Dlaczego nie mówią? Wielu próbowało robić badania i zmarnowali tylko czas.
W recenzowanych pismach naukowych nie było o zjawiskach paranormalnych żadnych doniesień, ale to się zmieniło od 2005 roku, np. Cortex, numer specjalny "Neuropsychology of Paranormal Experiences and Beliefs"
red. P. Brugger i Ch. Mohr, Vol. 44 (10), (11-12 2008)
Osoby wierzące w zjawiska paranormalne mają tendencje do przypisywania znaczenia przypadkowym koincydencjom, co uwidacznia się w reakcjach emocjonalnych w prostych eksperymentach.
Tendencja ta jest silniejsza u osób określających się jako religijne, trzymające się schematów myślenia, ignorujące i zapominające informację, na którą zwrociły uwagę, ale nie pasowała do schematów.
Widać też tendencję do mylenia poziomu fizycznego i mentalnego, animizmu, przypisywania cech organizmów żywych rzeczom martwym, przenikania się reprezentacji związanych ze swoją jaźnią i innymi rzeczami.
Pseudonaukowe: używające języka naukowego w bezsensowny sposób, robiący wrażenie na laikach, np: "Laserowo Indukowany Paramagnetyzm Antyprotonowy".
Zunifikowane pole świadomości, czyli poezja inspirowana nauką.
Paranaukowe: prawie naukowe, a jednak ... np. radiestezja, parapsychologia.
Parareligijne: fundacja Templetona oferuje nagrodę ponad miliona dolarów za działania wpływające na zbliżenie nauki do religii.
Jeśli paranaukowe rozważania byłyby prawdziwe umysł nie mógłby być tylko funkcją mózgu.
Wszyscy wiedzą, że szkocki matematyk z wodogłowiem pomimo braku kory mózgu wykazywał inteligencję wyższą od przeciętnej ... ale czy na pewno?
Grupa "urban myth" wytropiła źródło tej informacji - jest to typowy mit miejski, oparty na pomyłce (nie ten mózg ..., ale czy ktoś chce to wiedzieć?
Argument za dualizmem: umysł niezależny od materii?
Zjawiska paranormalne: przewidywanie przyszłości (jasnowidzenie), przekazywanie informacji na odległość (telepatia), postrzeganie pozazmysłowe (ESP, Extrasensory Perception), uzdrawianie.
Pokrewne pseudonauki: okultyzm, spirytyzm, teozofia, antropozofia ...
Nieporozumienia w popularnej prasie:
150 lat kontrolowanych eksperymentów i same rozczarowania, więc obecnie na niewielu uniwersytetach.
Uniwersytet w Edynburgu (Szkocja), Katedra Parapsychologii na Wydziale Psychologii (fundacja Artura Koestlera).
Wielu młodych naukowców bardzo by chciało coś w parapsychologii odkryć, ale to udaje się tylko dziennikarzom w popularnych pismach ...
CSICOP (Committee for the Scientific Investigation of Claims Of the Paranormal), założona przez iluzjonistę Jamesa Randi międzynarodowa organizacja skupiająca sceptyków, oferuje 1,1 miliona dolarów temu, kto zademonstruje w kontrolowanych warunkach paranormalne moce.
Na jednego sceptyka przypada 1000 entuzjastów zjawisk paranormalnych. Gazety i popularne książki nie są źródłem wiarygodnych informacji! Entuzjaści ciągle do mnie piszą, jaki to ja jestem naiwny ...
Pęd do wiary w pseudowyjaśnienia - nauka jest zbyt trudna?
Błogosławieni, którzy nie uwierzyli, chociaż widzieli, albowiem to dzięki nim wiemy dzisiaj coś o świecie i przestaliśmy palić czarownice na stosach.
Brak wyjaśnienia wiąże się z poczuciem lęku. Wymyślenie nazwy lub pseudoteorii wystarczy by uspokoić umysł i skierować myśli w innym kierunku, nie ma potrzeby zastanawiania się, skąd my to możemy wiedzieć i czy to aby prawda. Używamy 100% mózgu ale tylko 5% albo mniej do krytycznego myślenia ...
| Astrologia - z czasów, gdy meteorologia i astronomia nie były rozróżniane.
W 1985 r. w "Nature" opisano wyniki testu: 100 najlepszych brytyjskich astrologów określało dla 50 osób na podstawie horoskopu, który z trzech testów osobowości odpowiada osobie. Wyniki były na poziomie przypadku, 1/3 prawidłowych. Dlaczego ludzie wierzą w horoskopy? Rozpoznajemy siebie w każdym opisie. Technika "zimnego odczytu" (cold reading): z pytań ogólnych wydających się stwierdzeniami przechodzi się do coraz bardziej szczegółowych pytań. Techniki te stosowane są również przez sprzedawców i kaznodziejów religijnych w USA. |
 |
 |
Ankiety w USA: około 2% ludności (prawie 5 milionów) miało przeżycia, które mogą być w czasie seansów hipnotycznych interpretowane jako porwania i poddawanie zabiegom medycznym przez istoty z UFO.
Carl Gustav Jung (1959) uznał UFO za rodzący się archetyp, odpowiadający zastępom aniołów i demonów w czasach technologicznego rozwoju i szybkich zmian społecznych.
|
UFO, kontakt psychiczny (channeling) z superistotami - rezultat padaczki skroniowej (wywoływanej przez migające światła), skłonności schizofrenicznych lub świadomym oszustwem.
Test: podanie czynników pierwszych liczby 21024+1 lub lepiej, algorytmu na znalezienie takich czynników; superistoty powinny je znać, ale zawsze okazuje się, że na tak trywialne pytania nie odpowiadają ...
Słynne porwania przez UFO: fantazje pod wpływem filmów fantastycznych czy książek s-f.
Barney Hill, który opowiedział o swoim porwaniu pod wpływem hipnozy, odpowiada treści filmu "Invaders from Mars", nakręconego 10 lat wcześniej.
Książka "Wspólnota" Whitleya Stirnberga to interesujący dokument takich przeżyć, opisujący twory żyjące głęboko w podświadomości autora ...
Tajemnicze koła wycięte w zbożu - początkowo w Anglii, później w innych miejscach, również w Polsce.
Badania: podwyższona promieniotwórczość, doskonałość kół miała wykluczać ich ziemskie pochodzenie, podejrzewano lądowanie UFO.
Doug Bower i David Chorley, emerytowani nauczyciele angielscy, robili je za pomocą kosy i sznurka przymocowanego do palika.
"Trójkąt Bermudzki" - rozgłos dzięki książce Charles'a Berlitza, który przekręcił większość i zmyślił pozostałe "fakty"
Różdżkarze (radiesteci) wykrywają "radiację" cieków wodnych.
Tysiące biuletynów i książek, stowarzyszeń - dlaczego nauka jest sceptyczna?
Testy ponad 100 różdżkarzy przeprowadzone przez Jamesa Randiego: uczciwi ludzie, którzy naprawdę wierzą w swoje zdolności, ale kontrolowane testy nie pokazują nadzwyczajnych zdolności.
Kiszkowski i Szydłowski (UAM Poznań): po 20 latach badań - zjawisko nie istnieje, nie można go więc badać.
Promieniowanie nieznane jeszcze nauce?
Badania H.D. Betza (1995), Uni. Monachium: testy 500 różdżkarzy przekonanych o swoich zdolnościach. Wybrano 43 najlepszych, ponad 800 testów "podwójnie ślepej próby" - żadnej korelacji pomiędzy wskazaniami różdżkarzy a rzeczywistością.
3 najbardziej wiarygodnych różdżkarzy z tych badań - przypadkowe korelacje.
Strach przed żyłami wodnymi i czarnymi kotami.
Pozornie dobrze udokumentowane wydaje się być samooszukiwaniem się różdżkarzy!
"Efekt eksperymentatora": podświadome nastawienie i wynikające z tego fałszywe oceny wyników.
Homeopatia: substancje wywołujące podobne symptomy do choroby powinny działać leczniczo.
Stary pomysł: jedzenie mózgów na Nowej Gwinei lub mózgów wściekłych zwierząt w nadziei na uleczenie wścieklizny, kończy się bardzo źle.
Laboratorium francuskie badało wpływ roztworów homeopatycznych na wzrost kultur komórkowych.
Redakcja Nature wysłała tam specjalistów, pokazując, że mamy do czynienia z efektem eksperymentatora, a nie prawdziwym związkiem przyczynowym.
Jedno z najważniejszych pism medycznych, The Lancet, w 2005 roku porównało 110 serii kontrolowanych badań uwzględniając efekty placebo, w których stosowno leki homeopatyczne i konwencjonalne dla tego samego rodzaju chorób.
Jedynie dla mało licznej grupy pacjentów, gdy przypadkowe efekty statystycznych odchyleń mają wpływ, leki homeopatyczne wydawały się mieć jakiś wpływ, ale okazał się on iluzoryczny gdy badano większe grupy.
W fizyce: promienie N zaobserwowanych przez fizyków z Nancy w okresie międzywojennym.
1960-75 napisano 1500 prac naukowych na temat wpływów efektów pola magnetycznego na własności biologiczne wody, unikalna struktura "poliwody". Automatyzacja doświadczeń - brak wyników.
Uri Geller wygina łyżeczki wzrokiem a telewidzom same się wyginają.
Uzdrowiciele leczą na odległość pojawiając się w TV i wielu uzdrowionych dzwoni do stacji opowiadając o cudowych uleczeniach.
W 1976 brytyjski astronom Patrick Moore ogłosił przez radio BBC 2, że w związku z niezwykle rzadkim przejściem Plutona za Jowiszem chwilowe łączne ich przyciąganie zneutralizuje przyciąganie ziemskie i kto o godzinie 9:47 podskoczy będzie odczuwał wrażenie pływania w powietrzu. Setki słuchaczy zadzwoniło o tej porze twierdząc, że to właśnie odczuwali! Jedna pani nawet twierdziła, że razem z 11 przyjaciółmi pływała w powietrzu! Nie trzeba dodawać, że nie da się zneutralizować ziemskiego przyciągania w zauważalny sposób.
Pięknym polem do wywoływania iluzorycznych efektów jest muzyka: kable za tysiące złotych za metr, lampowe wzmacniacze i cudowne zabawki w rodzaju Acoustic Revive RR-77, generatora niskich częstości, który ma chronić sprzęt HiFi przed rezonansem Schumanna 7.83Hz, a zbliżając CD nalepką w stronę urządzenia na dokładnie 10 sekund ma wyraźny wpływ na odtwarzany z płyty dźwięk. Nie ma wątpliwości, że audiofile przeżywają muzykę w inny sposób w obecności takich zabawek, jest to więc realny efekt. Jednakże jeśli nie wiedzą czego słuchają (w badanich na ślepo) efekty znikają ...
Potrzeba więcej sceptycyzmu.
Pseudoodkrycia w naukach ścisłych rozpoznawane są szybko, np. zimna fuzja (chociaż tu sprawa dopiero powoli się wyjaśnia).
Badania zjawisk psychicznych są znacznie bardziej podatne na efekt eksperymentatora.
 |
1975 - fotografie lewitujących w postawie lotosu.
Międzynarodowy Uniwersytet Maharishiego oferuje kursy siddhis, czyli mocy paranormalnych (lewitacja, znikanie i słyszenie na odległość); brało w nich udział 80.000 osób. Przeprowadzono ponad 500 badań naukowych na ponad 200 uniwersytetach i placówkach badawczych, dokumentując pozytywne efekty TM. Imponujące? Naukowe? Brakuje niezależnych statystyk długotrwałego wpływu TM na medytujących. Organizacja Maharishiego popiera astrologię (Maharishi Yagya), a on sam zdaje się wierzy, że pozytywne efekty wynikają z produkowania przez umysły somy, którą spijają bogowie ... |
Po 20 latach nie wykonano podstawowych badań "Yogic flying".
7000 latających joginów podskakiwało 3 razy dziennie (w Maharishi Nagar, w pobliżu Delhi, na przełomie lat 1980/90).
Maharishi twierdzi, że dzięki temu zakończyła się Zimna Wojna, rozwiązano Pakt Warszawski i Związek Radziecki.
Ambitny projekt z 2000 roku: 100,000 latających joginów (Yogic Flying Vedic Pandits)!
Czy podskoki wynikają ze skurczu mięśni?
Współczynnik korelacji EEG gwałtownie rośnie.
Kwantowa koherencja? Raczej łagodne wyładowania padaczkowe.
Tybetańczycy robili zawody wyskakując ze skrzyżowanymi nogami z głebokiego dołu!
100 lat badań nad parapsychologią, lecz dowody nadal mało przekonywujące.
Iluzje: chirurgia psychiczna, bioenergoterapia, homeopatia, aromatologia, refleksologia ...
"Widzenie na odległość" (remot viewing) - przesyłanie obrazów drogą telepatyczną.
Eksperymenty w Stanford Research International (Puthoffa i Targa), wyniki w Proceedings of the IEEE.
Eksperymenty na zlecenie CIA prowadzono przez 24 lata, raport wymienia statystycznie znaczące wyniki ale informacje nie przydały się wywiadowi.
15% przypadków - informacje uznano za dokładne.
Drobiazgowa krytyka, trudności z powtórzeniem w innych laboratoriach.
Doświadczenia na Uniwersytecie w Edynburgu (Robert Morris) w ściśle kontrolowanych warunkach, np. w czasie deprywacji sensorycznej.
Wpływ intencji człowieka na procesy przypadkowe, np. na generatory szumów REG (Random Events Generators).
Robert Jahn i Brenda Dunne (Princeton Univ) - 20 lat doświadczeń.
Szum termiczny skorelowany z intencją człowieka (operatora) w długich seriach doświadczeń.
Kwantowe generatory szumu (diody termiczne), klasyczny chaos (spadające piłeczki, strumień wody).
Wyniki - raz na dziesięć tysięcy zdarzeń poza statystyką.
Odległość od aparatury jak i czas zdarzenia (przyszłość lub przeszłość) nie ma znaczenia.
Nie znaleziono dotychczas systematycznych błędów.
Idea synchroniczności Carla Junga i Wolfganga Pauliego - nie telepatyczny przekaz czy psychokinetyczny wpływ, lecz korelacje pomiędzy intencją a wynikami pomiarów; mechanika kwantowa dopuszcza takie korelacje (zwane korelacjami Einsteina-Podolskiego-Rosena), ale czy mózg może im podlegać?
Nawet jeśli niektóre zjawisk paranormalne istnieją, są to efekty bardzo małe i rzadko się ujawniające, bez znaczenia dla kognitywistyki.
Czy umysł jest funkcją mózgu i bez niego istnieć nie może?
 |
Spirytyzm rozwinął się dopiero pod koniec XIX wieku.
Wiara w istnienie po śmierci - wrodzona?
|
Zjawisko poruszania tabliczki, którą uczestnicy seansu dotykają palcami, zbadał słynny fizyk
Michael Faraday, publikując wyniki w liście do The Times, 30th June 1853.
Wystarczy zbadać ślady linii talerzyka i rąk na zapylonym stoliku, by się przekonać, że to ludzie nieświadomie popychają talerzyk, chociaż mają nieodparte wrażenie, że to talerzyk ciągnie ich ręce.
Przypadki osobwości mnogiej traktowane były jako opanowanie przez demony; zjawisko to było znane już w starożytnej Grecji, np. wyrocznie Delfickie (Pytia ) mogły się tak zachowywać.
E. Rohde, Psyche: The Cult of Souls and the Belief in Immortality Among the Greeks (1925)
Zainteresowanie naukowe tematem zaczęło się w 1975 od książki
"Życie po życiu" amerykańskiego psychiatry Raymonda Moody.
Opisuje on przeżycia osób, które przeszły przez śmierć kliniczną; niektóre z nich donosiły o wizjach swojego ciała oglądanego jakby z zewnątrz, o świetlistym tunelu, o spotkaniach ze zmarłymi, którzy z nimi rozmawiali, o przeżywaniu wielu scen ze swojego życia jako swojego rodzaju sądu.
Niestety od 1975 roku nadal nie widać w tej dziedzinie postępu, w szczególności brak weryfikacji przeżyć doznanych poza ciałem z rzeczywistymi; badania po kilku latach nie mają wartości ze względu na
Syndrom Fałszywej Pamięci.
Doświadczenia śmierci,
NDE (Near Death Experiences) wywołują głębokie psychiczne.
Zajmuje się tym Association For Near-Death Studies i różne inne stowarzyszenia, ale wbrew tremu co można przeczytać w wielu artykułach doświadczenie NDE nie jest wcale typowe i wielu kardiologów ratujących ludzi w stanie śmierci klinicznej nigdy się z nim nie spotkało.
Czego można się spodziewać po umierającym mózgu? Dziwnych przeżyć.
Niedotlenienie mózgu w chwili śmierci, wpływ narkozy, skomplikowane procesy neurofizjologiczne.
Elisabeth KüblerRoss napisała ksiżąkę "On death and dying".
Umierający w stanie euforii rozmawiali z przyjaciółmi i krewnymi; czasami widzieli osoby, o których śmierci nie mogli wiedzieć! Imponujące?
Prawie 1/4 widzianych w chwili śmierci osób to były osoby żyjące!
Opisy "życia po śmierci" są typowe dla danej kultury, np. hinduiści jadą do nieba na krowie, spotykają boga z głową słonia (Ganesha).
Wyobraźnia w stanie bliskim śmierci może stwarzać iluzję rzeczywistości.
Moody zajął się mediumizmem i regresją hipnotyczną pisząc popularne książki, które trudno uznać za naukowe.
Wędrówka dusz - reinkarnacja - wiara zarówno na zachodzie jak i wschodzie; indianie Tlingit i Haida na Alasce, Druzowie w Libanie, Afryka Pn, Indie, Tybet, Daleki Wschodu.
Hinduizm: wędrówka nieśmiertelnej duszy, przekaz pewnej substancji.
Buddyzm: kontynuacja procesu bez przekazu substancji.
Ian Stevenson, psychiatra (Uni. Wirginia w Charlottesville) - badania na szerszą skalę przypadków spontanicznego przypominania sobie poprzednich wcieleń.
Wywiady z dziećmi - typowo wiek 3 do 5 lat - i ich rodzinami.
Obserwowano: opowieści o poprzednim życiu, rodzinie, nietypowe zachowania i obyczaje u dzieci.
Stevenson szczegółowo opisał kilkadziesiąt przypadków, zebrał wzmianki o około 20 tysiącach.
Trudności w weryfikacji, badania prowadzono lata po wydarzeniach, Stevenson jest z przekonania dualistą, więc interpretuje fakty stronniczo.
Dokładne badania przeprowadzono tylko w krajach, gdzie nietrudno o motyw dla oszustwa.
Jeśli coś w tym jest, to najprostsze wyjaśnienie wymaga transferu pamięci.
Jeśli możliwe, to byłoby ewolucyjnie ważne, ale trudno jest zrobić model fizyczny takiego zjawiska.
Fala solitonowa powstająca w chwili śmierci przy przejściu żywych komórek do stanu martwego?
Rodzaj niskoenergetycznego pioruna kulistego?
Czyste spekulacje; nie wiemy jak to mierzyć i nie mamy teorii, jest więc błędne koło braku teorii i doświadczeń.
Hipnoza lub autohipnoza, np. używając kryształowej kuli, prowadzi do wizji.
Status tych zjawisk jest anegdotyczny.
Regresje hipnotyczne do czasów sprzed narodzin lub do przyszłości mogą być wynikiem halucynacji lub wspomnień z dzieciństwa.
Przypadek Virgini Tighe: w 1952 roku pod wpływem hipnozy zaczęła mówić irlandzkim dialektem, jako Bridey Murphy żyła w XIX wieku w Irlandii.
Książki o niej przetłumaczono na kilkanaście języków, nagrania starych irlandzkich historii i piosenek.
Bridey Murphy okazała się Irlandką z Chicago, sąsiadką.
Długoletnie badania nie dały żadnych rezultatów.
Mediumizm, spirytyzm, channeling - interesujące zjawiska psychiatryczne lub oszustwa.
W USA najczęściej ludzi nawiedza i pomaga im duch ... Elvisa Presley'a!
Noosfera Thaiarda de Chardin istnieje w zbiorowej podświadomości.
Wędrówki poza ciałem
W 1854 roku na kongresie fizjologów odbywającym się w Getyndze Rudolf Wagner zaproponował dyskusję na temat szczególnej substancji z której złożona jest dusza. Wśród 500 uczestników nie znalazł się jednak nikt, kto chciałby bronić spirytualizmu. Jednak jeśli dusza w momencie śmierci opuszcza ciało to powinno to mieć jakieś obserwowalne kon-sekwencje. Do takiego wniosku doszedł amerykański lekarz Dr Duncan MacDougall na początku XX wieku.
Rozumował on w następujący sposób. Jeśli świadome istnienie i osobowość może przetrwać śmierć to musi być substancją, czymś zajmującym miejsce w przestrzeni, albowiem absurdem jest idea, że sama przestrzeń ma osobowość. W owym czasie wierzono w istnie-nie eteru, substancji nieważkiej i przenikającej całą przestrzeń. Dusza nie mogłaby jednak być substancją eteryczną, bo ta nie tworzy skupisk tylko jest rozciągła, nie pozwala więc na zachowanie indywidualnej tożsamości. Każda inna substancja powinna mieć masę, a więc powinno dać się ją zmierzyć. MacDougall wykonał serię eksperymentów z umierającymi ludźmi, umieszczając pod ich łóżkiem czułą wagę. Na obiekty swoich eksperymentów wybrał osoby umierające na gruźlicę, gdyż utracili oni znaczną część płynów. Ocenił, że kilka godzin przed śmiercią na skutek parowania związanego z poceniem się i oddychaniem tracili oni około 0.5 grama na minutę. W momencie śmierci waga pokazała jednak ubytek 21 gramów. Człowiek leżący na wadze może nabrać powietrza w płuca lub je całkowicie wypuścić nie powodując zauważalnej zmiany wagi. Drugi pacjent umierał powoli i kilka pomiarów wykazywało stopniowo rosnący ubytek, od 15 gramów w chwili śmierci do 40 gramów w 20 minut później. Trzeci pacjent utracił 40 gramów w chwili śmierci a po kilkunastu minutach ubytek wzrósł do 70 gramów. Czwarty pacjent utracił 10 gramów. Dwa dodatkowe przypadki MacDougall odrzucił (waga nie była zbalansowana). Te same eksperymenty powtórzono na 15 psach nie zauważając
Wyniki tego eksperymentu opublikowało pismo American Medicine w kwietniu 1907 roku, dyskusja toczyła się również od maja do grudnia na łamach New York Times. Jego artykuł kończy się pytaniem: czyżby udało się odkryć substancje duszy o której myślał Rudolf Wagner? MacDougall oceniał dokładność wagi na 6 gramów, a w niektórych przypadkach obserwowany ubytek był rzędu 70 gramów. Wskazano na brak powtarzalności wyników (waga w jednym z przypadków gwałtownie się zmieniała a w innych zmieniała się stopniowo) i niewielką liczbę przypadków. Sam autor przyznawał, że uznanie jego odkrycia wymagałoby znacznie większej liczby eksperymentów. Efekty związane z umieraniem są subtelne: po ustaniu oddychania krew przestaje być chłodzona, jej temperatura rośnie, co pociąga za sobą wzmożone pocenie i parowanie. Psy nie pocą się tak jak ludzie, tylko tracą wilgoć dysząc, więc mogłoby to wyjaśnić różnicę wyników. Niestety nigdy nie przeprowadzono dokładniejszych pomiarów tego rodzaju.
W 1911 roku na łamach New York Times doniesiono o próbach dr MacDougalla sfotografowania unoszącej się duszy za pomocą promieni Roentgena. Wierzył on, że dusza emituje „eteryczne światło” oddzielając się od ciała. W 2003 roku Universal Studios nakręciło film „21 gramów” (reż. Alejandro González Inárritu) nawiązujący do tej historii.
"Energia psychiczna": po śmierci nie może zginąć? Brak zrozumienia relacji energia-entropia.
Pożywienie potrzebne do utrzymania niskiej entropii, większość energii wydalana jest w postaci ciepła.
Omdlenie - zanik informacji z pamięci roboczej, informacja ginie, bo nie została zapisana.
Pamięć trwała i osobowość są zapisane w fizycznej strukturze mózgu, więc informacja nie ginie dopóki istnieje mózg.
OOB, out of body experiences, doświadczenia przebywania poza ciałem.
Pomimo wielu anegdot, zanotowanych po długim czasie od zdarzenia, a więc mało wiarygodnych,
nigdy nie uzyskano w ten sposób interesujących wiadomości.
"Omni", popularnonaukowe pismo, opublikowało artykuł o odwiedzinach OOB mitycznych bibliotek na "równi Akasha", ale niczego ciekawego nie opisano.
Badania reprezentacji ciała pokazują, że można wywołać iluzję przebywania poza ciałem.
Henrik Ehrsson, University College London i Karolinska Institutet, The Experimental Induction of Out-of-Body Experiences. Science 317(5841), p. 1048 DOI: 10.1126/science.1142175;
skrót prasowy.
OOB i przeżycia autoskopiczne: Olaf Blanke i inn,
Out-of-body experience and autoscopy of neurological origin, Brain, Vol. 127, No. 2, 243-258, 2004
Stymulacji polem magnetycznym podlegało skrzyżowanie skroniowo-potyliczne (temporo-parietal junction, TPJ).
Ketamina. blokująca receptory NMDA w mózgu, również wywołuje takie efekty.
Realistyczne halucynacje: dlaczego nas to dziwi?
Mniej niż 20% pobudzeń dociera do kory wzorkowej od oczu, reszta to pobudzenia wewnętrzne z innych struktur mózgu.
Widzenie to wynik działania mózgu, więc zabarwione jest subiektywnymi doświadczeniami.
W Polsce około 400 tysięcy ludzi cierpi na schizofrenię i ma halucynacje; nie u wszystkich już ją zdiagnozowano.
Jeśli słyszysz głos "złóż w ofierze swojego syna", nie sądź, że to Jahwe, lepiej odwiedź psychiatrę.
OOB można wywołać (Henrik Ehrsson, Karolinska Institutet, Sztokholm) pokazując ludziom, noszącym okulary do wirtualnej rzeczywistości ich plecy i głaszcząc plecy. Daje to silną iluzję bycia w miejscu gdzie widzimy plecy, czyli parę metrów przed sobą - korelacja bodźców wzrokowych i dotykowych ustala położenie ciała!
Cudowne uzdrowienia
Uzdrowiciele leczą przy pomocy telewizji!
Rosyjski uzdrowiciel "ładuje energią" wodę w naczyniach umieszczonych na telewizorze.
Wśród milionów oglądających niektórym musi się poprawić!
Diagnozy lekarzy bywają błędne, a jeśli wyzdrowienie nastąpiło po wypiciu wody z Lourdes ...
Dlaczego w żadnych wizjach ludzie nigdy nie usłyszeli, że należy gotować wodę i myć ręce?
Skażona woda i gorączka połogowa zabiła więcej ludzi niż wszystkie wojny ...
Cuda najczęściej w Indiach, np. bóstwa pijące mleko - wspomiane w wydarzeniach XX wieku wg. Time Magazine.
W Chinach istniała uzdrawiająca wiara w czerwoną książeczkę.
Uzdrowienie za pomocą gry komputerowej PacMan! Kobieta wyobrażała sobie intensywnie, że pojawiające się na ekranie stworki zjadają jej komórki rakowe.
Wpływ wyobraźni na stan organizmu jest całkiem możliwy.
Psycho-immunno-neurologia i
psycho-neuro-endokrynologia:
stan umysłu = stan mózgu, wpływa na aktywność układu immunologicznego i endokrynologicznego.
Wiara, kontakt z uzdrowicielem pobudza psychikę?
Być może, ale brak jest statystycznych argumentów - może niektórym to bardziej szkodzi niż pomaga? Skąd możemy to wiedzieć jeśli nie mamy statystyki opartej na rzetelnych obserwacjach. Który z bioenergoterapeutów wspomniał o efektach negatywnych swojej działalności?
Skąd bierze się lęk przed promieniowaniem, o którym wkoło opowiadają medyczni szarlatani?
Grzejniki wysyłają promieniowanie podczerwone, znacznie bardziej energetyczne niż telefony komórkowe, a jednak nie boimy się kaloryferów, skąd więc ten strach przed mikrofalówkami i komórkami?
Szanse na to, że umrzemy na serce, raka, dostaniemy Alzheimera lub zginiemy w wypadku jest tysiąc razy większa niż szansa na zgon z powodu chorób, które zgodnie z pseudomedycyną mogłoby wywołać promieniowanie, skąd więc ta obsesja promieniowania?
Polecam książkę Johna Diamonda, "Cudowne mikstury i inne troski", która jest "nie tylko biczem na szarlatanów przemysłu alternatywnej medycyny, ale także obrońcą lekarzy".
Edgar Cayce, zmarły w 1945 roku wizjoner i znachor - przypisywał osteopatyczne kuracje na gruźlicę, raka czy padaczkę, był w kontakcie z mieszkańcami Atlantydy, opisał fantastyczną historię powstania Ziemi.
Czy jasnowidze naprawdę pomagają policji?
Krzysztof Jackowski, słynny polski jasnowidz z Człuchowa, zapowiedział na listopad 2008 roku atak na Iran i wojnę, która wymknie się spod kontroli.
Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe wystawiło mu rachunek za dwa dni poszukiwań w górach pary turystów z Kalisza, którzy odnależli się w Pradze [PAP 27.I.2001].
Inne wpadki naszych jasnowidzów; czemu nie chcą zarobić milion dolarów, które oferuje CSICOP za demonstracje nadprzyrodzonych zdolności ?
Krytycznie o Ojcu Pio.
Antropozofia Rudolfa Steinera: ten jasnowidz snuł fantazje bez granic, opisywał życie na Słońcu!
Ale jego zintegrowane szkoły (Waldorfschule) i przedszkola oparte są na sensownych podstawach, jest ich ponad 900 na świecie, w tym kilka w Polsce.
Scientologia - założona przez pisarza s-f Rona Hubbarda.
75 mln lat temu kosmiczny tyran Xenu przepędził wszystkich renegatów z układu słonecznego na Ziemię, a następnie zrzucał wodorowe bomby do wnętrz wulkanów, niszcząc całe życie. Duchy zabitych zostały zgrupowane w klastry i zmuszone do oglądania dziwnych scen filmowych, co doprowadziło do wielkiego pomieszania umysłów, do dzisiaj widocznego w naszym życiu.
Psychotechnika, testy osobowości, kursy TR (Training Routines) z wykorzystaniem E-meters - robi wrażenie, stopniowe pranie mózgu.
Prorocy, wcielenia bogów (awatary) i religijni uzdrowiciele.
Proroctwa się nie sprawdzają - wystarczy zajrzeć do starszych książek o Nostradamusie, w 2000 roku miała latem być wielka kometa, pojawiły się liczne ksiązki i kasety wideo ... kolejny rok to 2012 gdy kończy się kalendarze Majów.
Indie - kilkudziesiąt "boskich wcieleń", czyli awatarów. Kilku ma miliony wyznawców.
Afryka - setki afrochrześcijańskich sekt religijnych, założonych przez natchnionych proroków.
Hector Avalos, jeden z "uzdrowicieli przez wiarę" z kościoła Pentakostalnego (Zielonoświątkowców): uzdrowienia pozorne, błędne diagnozy, nastrój ceremonii.
Avalos: uzdrawianie przez wiarę przynosi więcej szkody niż pożytku.
W XIX w. angielski uczony sprawdził, czy biskupi lub ich rodziny żyją dłużej i chorują mniej.
Koniec wieku - przygotowania do końca świata około roku 1000, teraz znacznie słabsze.
Bramy niebios - samobójstwo 39 osób wierzących w UFO skryte za kometą; "przeniesienie do lepszego świata".
"Brat Chen" i Kościół Boskiego Zbawienia, oczekujący Boga w TV 24.03 a potem osobiście, w latającym spodku 31.03.1998, w Dallas, Texas. "Jeśli Bog się nie ukaże można mnie ukrzyżować".
Piękne historie dotyczące przesądów medycznych są w książce
"History of the Warfare of Science with Theology in Christendom", współzałożyciela Cornell University, Andrew Dickson White'a.
Królowie zawsze leczyli dotykiem, specjalizując się w skrofulozie, zwanej też zołzą albo "chorobą królewską", czyli gruźlicy węzłów chłonnych.
Karol II dotknął prawie 100.000 ludzi (pobierając za to spore opłaty), a o jego skuteczności napisano książkę, jest wiele nie pozostawiających wątpliwości świadectw, potwierdzających skuteczność królewskiego dotyku, a jednocześnie świadectw zgonów na te choroby podobno "uleczonych" ludzi.
Przyczyny takich wierzeń:
Przykład: po zniszczeniu WTC Internet obiegły takie instrukcje:
Otrzymany obrazek ma symbolizować samolot, dwie wieże, śmierć i gwiazdę Dawida.
Wstrząsające? Proroctwo? Wyjaśnienie zagadki jest całkiem proste!
"Cold reading", zimny odczyt, technika stosowana przez bioenergoterapeutów i wróżbitów:
Oto pasująca do każdego wypowiedź astrologa:
Ludzie stojący blisko ciebie wykorzystują cię. Jesteś przyzwoitym człowiekiem i dlatego przepuściłeś wiele okazji nie chcąc wykorzystywać innych. Lubisz czytać książki i artykuły o tym, jak ulepszyć twój umysł. Masz ogromne zdolności by zrozumieć problemy innych i potrafisz im współczuć. Kiedy jednak masz do czynienia z tępotą lub zwykłą głupotą potrafisz być stanowczy. Twoje poczucie sprawiedliwości jest silne i mógłbyś pracować w sądownictwie.
Kto nie czuje się przyzwoitym i wykorzystywanym człowiekiem ...
 |
Proroctwa w Biblii: "The Bible Code", czyli "Kod Biblii", o którym napisano wiele książek
- odczytywanie co n znaków tekstu hebrajskiego umieszczonego w tabeli o m znakach w wierszu.
Statystyka trudna do podważenia? To samo w tekstach powieści: Brendan McKay (po hebrajsku usuwa się samogłoski, BRNDN MQYY) sporządził na podstawie powieści Moby Dick listę zamachów i śmierci, począwszy od Leona Trockiego, aż po księżnę Dianę - po fakcie. Chociaż w Internecie nie brakuje programów do tego typu analiz publikowane książki kłamią w żywe oczy!
|
Cytat z Michael Drosnin, "Kod Biblii 2. Odliczanie".
W liście zamkniętym w zalakowanej kopercie i zdeponowanym w roku 1998 u mojego adwokata, z poleceniem otwarcia w roku 2002, wymieniłem trzy przepowiednie kodu biblijnego:
a) świat stanie w obliczu globalnego kryzysu ekonomicznego, który rozpocznie się w roku hebrajskim 5762 (2002 zgodnie z naszym kalendarzem);
b) zapaść gospodarcza doprowadzi do bezprecedensowego zagrożenia wynikającego z niestabilności państw posiadających broń jądrową oraz z możliwości zakupu lub kradzieży przez terrorystów środków zdolnych niszczyć całe miasta;
c) kulminacja zagrożenia nastąpi w roku hebrajskim 5766 (2006 według współczesnego kalendarza), który jest wyraźnie połączony w kodzie z «wojną światową» i «atomową zagładą».
Zagłada miała nadejść 3.08.2006. Czyżbyśmy nie zauważyli tych kryzysów i atomowej zagłady?
Wiara w teorie spiskowe: typowy przykład to przekonanie, że koncerny farmaceutyczne nie chcą dopuścić leków medycyny alternatywnej, np. leków na raka, by nie utracić swoich dochodów; ostatnio prostety przeciwko szczepionkom, które rządy chcą wykorzystać by zmniejszyć przeludnienie i zabić sowich obywateli.
To całkowicie błędne rozumowanie z następujących powodów:
Stuart Sutherland, "Rozum na manowcach. Dlaczego postępujemy irracjonalnie" - analiza przyczyn irracjonalnych zachowań.
Dan Ariely, Predictability irrational, The Hidden Forces That Shape Our Decisions. Harper-Collins 2008.
Starożytni grecy - rozum ważniejszy od obserwacji.
Rozum nie wystarcza - pojawiło się przekonanie o wyższości wiary, intuicji i uczucia.
Kartezjusz przywrócił rozumowi pierwotne miejsce.
Działanie racjonalne = inteligentne, wykorzystujące posiadaną wiedzę.
Irracjonalność działania czynniki zaburzające racjonalne działanie.
Psychologia podejmowania decyzji - często są irracjonalne! Dlaczego?
Dwa razy więcej osób sądzi, że ma większe szanse zginąć w samochodowym wypadku niż z powodu wylewu krwi do mózgu - kilkadziesiąt razy więcej ludzi umiera co roku z powodu wylewu.
Przeczytanie listy pozytywnych lub negatywnych cech charakteru zmienia ocenę bohatera czytanej następnie historii.
Kolejność cech na listach może mieć wpływ na późniejsze oceny.
Cena 9.95 zł wydaje się niższa niż 10 zł.
Lekarze stawiają diagnozy zgodne z tymi, które w ostatnim okresie najczęściej postawili.
Czy nie ulegamy sugestii?
Czy nie zapomnieliśmy o alternatywnych możliwościach?
Czy nie jest to decyzja, na którą wpływ ma jeden dobrze zapamiętany przypadek?
Jedna rzucająca się w oczy cecha pozytywna może zdominować całą ocenę, i odwrotnie.
Charakter pisma zmienia ocenę.
Znane nazwisko autora lub nazwa uniwersytetu zmienia nastawienie recenzenta.
Nagrodzona książka "Kroki" Jerzego Kosińskiego wysłana bez nazwiska autora została odrzucona przez 14 dużych wydawnictw i nikt nie rozpoznał, że była już publikowana.
Szkoły wpajają nawyk posłuszeństwa.
Zakładamy, że eksperci wiedzą co czynią.
Bezsensowne posłuszeństwo znane w historii wojen, działań polityków, lekarzy itp.
Widoczny nawet w prostych ocenach długości czy kąta nachylenia pokazywanych linii.
Brak zaufania do własnych ocen prowadzi do zdenerwowania, gdy odbiegają one od ocen innych.
Projektanci mody lansują niewygodne obuwie lub ubrania.
Dostosowanie do zachowania tłumu.
Tłum zwalnia od indywidualnej odpowiedzialności - im większa grupa obserwuje sytuację wymagającą interwencji policji tym mniejsze szanse, że ktoś zadzwoni.
Radykalizacja poglądów w grupie, większe ryzyko, mocniejsze przekonane o słuszności decyzji, większy optymizm.
Autorytety tracą skłonność do samokrytycyzmu.
Wpływ mundurów i strojów różnych organizacji na zachowanie.
Duma z przynależności do jakiejś grupy prowadzi do zaniżenia ocen grup konkurencyjnych.
Rywalizacja grup może przerodzić się w nienawiść.
Aktorzy czy sportowcy pytani są o zdanie na wszelkie tematy.
Mody w sztuce, architekturze czy nauce.
Podanie decyzji do wiadomości publicznej zwiększa motywację jej realizacji.
Obrona decyzji za wszelką cenę.
Stereotypy odciążają pamięć ale dominują oczekiwania, nie pozwalają spojrzeć obiektywnie.
Stereotypy rasowe, narodowościowe, zawodowe.
Obserwacje dopasowujemy do stereotypów.
Stereotypy prowadzą do samospełniających się proroctw: czarni są leniwi, więc nie warto ich zatrudniać, więc nie pracują, widać są leniwi.
Nadanie różnych nazw sprzyja dostrzeganiu nie istniejących różnic.
Stereotypy utrzymują się przez całe pokolenia.
Im większa organizacja tym bardziej bezwładne są jej struktury.
Żaden z kilkunastu wielkich projektów informatycznych w Polsce po 1990 roku nie został dokończony.
Trudno się wycofać po zainwestowaniu czasu lub pieniędzy.
Upór generałów kosztował życie setki tysięcy żołnierzy.
Utrzymywanie nierentownych firm gdy dalsze inwestycje przynoszą dalsze straty.
Zawyżanie ocen wybranych przez siebie przedmiotów, osób czy rozwiązań.
"Kiedy nie ma się tego, co się lubi, lubi się to, co się ma".
Próbą poprawienia własnego wizerunku w oczach innych.
Przecenianie stron negatywnych, miłość przeradza się w nienawiść.
Zmiana decyzji drobnymi kroczkami.
Dan Ariely, w książce Predictability irrational, The Hidden Forces That Shape Our Decisions, zwraca uwagę na szeregi innych efektów.
Rzeczy same w sobie nie mają wartości, ale wartość łatwo można określić względem innych rzeczy.
Większość ludzi nie wie, czego chce, dopóki nie zobaczy tego w kontekście, np:
Początkowa sugestia, chociaż pozornie całkiem nie związana z decyzją, którą trzeba podjąć, ma na nią silny wpływ. Dan Ariel i George Loewenstein pokazali, że napisanie dwóch cyfr ostatnich ich numerów ubezpiecznia (social security) miało duży wpływ na deklarowane sumy podczas aukcji; mózgi działają w sposób spójny, nawet nieświadoma sugestia wpłynie na decyzję.
Podejmowanie szybkich decyzji - silne emocje pobudzają układ limbiczny blokując procesy korowe.
Należy zdawać sobie sprawę z ograniczeń umysłu człowieka.
Racjonalne decyzje wymagają znajomości statystyki.
Irracjonalność może też być wynikiem choroby mózgu lub tymczasowego zaburzenia.
Mechanizmy działania mózgu, odpowiedzialne za zdolność do uogólniania, tworzenia nowych kategorii - silne skojarzenia, ostatnie wiadomości, rzucająca się w oczy cecha, blokują możliwość pobudzenia innych obszarów, rozwiązań alternatywnych.
Dylemat stabilności obrazu świata i plastyczności koniecznej do nauki.
"Niemal każdy profesor przekłada swoje własne teorie ponad prawdę.
A dzieje się to dlatego, że jego teorie to własność prywatna, a prawda należy do wszystkich" (Ch. C. Colton).
Nieświadomość problemu irracjonalności.
Jeśli szansa na sen, który się sprawdzi, jest 1:10.000 to w USA w ciągu roku 9 milionów ludzi będzie miało taki sen, jeśli jest to tylko 1:100.000 to i tak będzie to prawie milion osób.
Jak można sprawdzić, czy naprawdę A jest przyczną B, np. druty wysokiego napięcia powodują białaczkę, lub parówki raka żołądka?
Czym różni się pseudonauka od nauki?
Ludzkość jest jeszcze bardzo młoda.
Jesteśmy na granicy możliwości przystosowania się do złożonego środowiska.
Wiara w paranormalne zjawiska jest silnie zakorzeniona.
Przyczyny irracjonalnego myślenia
Uzależnienie od wspólnoty koniecznej do przetrwania, długi okres dzieciństwa, prowadzi do konformizmu i wiary w autorytety.
Meta-myślenie wymaga wyjścia poza spójny system wierzeń i jest bardzo trudne.
Mózg nie służył do myślenia tylko zwiększenia szans na przeżycie.
Irracjonalne zachowania nie zostały wyeliminowane bo nie miały dużego wpływu na przeżycie.
Rozwój technologiczny zmienił sytację - złożone decyzje wpływają na losy całej ludzkości.
Ograniczenia pamięci krótkotrwałej - lepiej wypisać wszystkie argumenty za i przeciw.
Syndrom Fałszywej Pamięci: zapamiętane zdarzenia z przeszłości mogą ulec całkowitej przemianie, zmieniają się skojarzenia, na skutek sugestii tworzą się wspomnienia nieistniejących faktów.
Procesy o molestowanie seksualne przez rodzinę w USA, wynik psychoanalizy.
Jeżeli wirusa HIV ma średnio 1 osoba na 1000 (nie należąca do grupy osób o podwyższonym ryzyku) i jeśli test ma 95% dokładności to jakie jest prawdopodobieństwo, że naprawdę masz HIV, jeśli test wypadł pozytywnie? Prawie nikt nie ocenia tego poprawnie.
Choroby mózgu są częstsze niż jakichkolwiek innych narządów.
Percepcja jest "łatwa", bo oparta o wyspecjalizowane struktury, myślenie jest dużo trudniejsze.
Łatwiej uwierzyć w autorytet niż dokładnie rozważyć samemu - nadzieja na "dobrego Pana" i rządy silnej ręki.
"Przepowiadanie przyszłości" było przydatne ewolucyjnie, dlatego reagujemy emocjonalnie na hipotetyczne odkrycie.
Utrwalenie "skrzywionego spojrzenia" na rzeczywistość - przesądów, uogólnianiania wyjątków.
Trudno przyznać się do błędu.
Uogólnienia mogą być zbyt szybkie.
Nasze decyzje są lepsze niż decyzje innych ludzi.
Potrzeba szczęścia mniej ważna, niż potrzeba przyznania racji.
Racjonalne tłumaczenie godzi w poczucie naszej własnej ważności - "Umiłowanie cudów opiera się na egoizmie" (Evans).
Wynika to z nieznajomość podstawowych zasad statystyki i rachunku prawdopodobieństwa.
Głownym problemem jest mylenie korelacji i związków przyczynowych.
Pamiętamy tylko te fakty, które się sprawdziły, np. pomyłki zgodne z naszymi intencjami.
Sceptycyzm postrzegany jako zagrożenie: "błogosławieni ci, co nie widzieli a uwierzyli" - we wszystko bezkrytycznie?
W efekcie: sekty, masowa histeria, np. w USA w 1929 roku 1.25 miliona ludzi na cmentarzu w miejscowości Malden (Massachussetts) czekało na cud.
Wniosek: w dużej populacji rola przypadku może być bardzo silna.
Słabe korelacje o niczym nie świadczą, zwykle
nie da się zrobić statystycznie poprawnych oszacowań i nic z nich nie wynika!
Próba klasyfikacji na podstawie doniesień gazetowych co powoduje raka, a co go leczy:
The Daily Mail Oncological Ontology Project.
Naszym myśleniem rządzi przypadek ...
Pseudonauka opiera się na powerzchownych obserwacjach, naiwnie uznając przypadkowe korelacje za związki przyczynowe.
Nauka opiera się na systematycznych obserwacjach, doszukując się prawdziwych przyczyn.
Medycyna jest niezwykle skomplikowana, trudna do zrozumienia, są w niej miliony szczegółów znanych tylko specjalistom, nie ma cudownego lekarstwa, które naprawi wszystko.
Na medycynę alternatywną w USA wydaje się (2007 r) około 34 mld $.
Zapisana historia to ok. 5000 lat, tylko 50 razy dłuższa od życia jednego człowieka.
Nauka - 300 lat, teoria ewolucji, badania nad mózgiem - 100 lat, biologia molekularna, informatyka - 50 lat.
Liczne przesądy: rasowe, zdrowotne (kołtun), setki lat błędnych obserwacji (puszczanie krwi), czarownice palono 200 lat temu, wiara w czary i astrologię nadal trwa.
Media pełne pseudodokumentalnych programów o zjawiskach paranormalnych.
Julian Jaynes (Uni. w Princeton), The Origin of Consciousness in the Breakdown of Bicameral Mind (Boston, 1976) - świadomość powstała parę tysięcy lat temu.
Sny na jawie (daydreaming) w świecie starożytnych, np. w Iliadzie Homera.
Współistnienie nauki i przesądów starożytnych i średniowiecznych filozofów.
Przyszłość - zbyt szybki rozwój?
4.6. Wnioski: fantazja i rzeczywistość.
Bardzo łatwo jest ulec autosugestii w badaniach z udziałem ludzi.
Łatwo wziąść przypadkowe korelacje za związki przyczynowe.
Książki sceptyków są trudno dostępne, brak tłumaczeń.
Możliwe a prawdopodobne - to ogromna różnica.
 |
Transhumanizm - nowy prąd w kulturze, konieczność następnego kroku w ewolucji człowieka.
Ekstropianizm, filozofia życiowa poszukująca większej ekstropii. Ekstropia - przeciwieństwo entropii, miara inteligencji, witalności, zdolności do wzrostu i rozwoju, akomodacji nowych doświadczeń. |
Zasady Transhumanizmu:
Instytut Extropii, pismo Extropy: The Journal of Transhumanist Thought", przedstawia nowości w zakresie technik przedłużania życia, środków opóźniających procesy starzenia, technologii integracji układu nerwowego z układami elektronicznymi (inteligentne protezy), technik kongitywnego treningu umysłu i środków psychofarmakologicznych, zagadnień społecznych, moralnych i politycznych wynikających z rozwoju nauki, oraz zagadnień filozoficznych.
W ostatnich latach badania nad mózgiem wyjaśniły wiele zagadek związanych ze skłonnością do przeżyć uznawanych za parapsychologiczne, np. dezintegracji informacji o loklanej przestrzeni i wynikających stąd zjawiskach autoskopowych.
Niewiele jest książek demaskujących paranauki; najlepiej demaskuje je czas, bo z sensacji nic nie wynika, chociaż lata płyną ...
Kilka pozycji zagranicznych opisujących testy zjawisk paranormalnych lub demaskujących oszukańcze techniki.
Polecam w Internecie
strony sceptyków,
a w szczególności:
Biuletyn Sceptyczny |
Skeptical Inquirer, CSICOP Magazine |
Quackwatch |
W. Duch, Wstęp do kognitywistyki - spis treści.
