Uwaga: te wykłady zostały zastąpione nową wersją.
"Nasz podstawowy sposób myślenia o świecie jest wynikiem odkryć naszych przodków dokonanych w zamierzchłej przeszłości". William James.
Modele, mity, legendy to mapy rzeczywistości, pozwalające się w niej orientować i dające proste odpowiedzi na pozornie proste pytania.
Mapa to nie rzeczywistość!
Sześciu niewidomych mędrców obmacywało słonia.
Jeden z nich, łapiąc za kieł, porównał go do włóczni,
drugi obmacując bok do ściany,
trzeci obejmując nogę do drzewa,
czwarty trzymając trąbę przyrównał słonia do węża,
piąty trafił na ucho i był przekonany, że słoń to wachlarz,
a szósty trzymając za ogon stwierdził, że jak lina.
Każdy miał częściowo rację, ale był zbyt przywiązany do swojego punktu widzenia.
Skąd się wzięły pytania natury filozoficznej?
Najstarsze mity: umysł zniewolony, człowiek jest bezwolną marionetką bogów, sił natury, gwiazd.
Zdobywanie wiedzy wywołuje gniew bogów:
Prometeusz, wykradł Zeusowi nie tylko ogień, również astronomię, matematykę, pismo, udomowienie zwierząt, konstrukcję statków, wozów, medycynę, wróżenie ze snów i inne.
Za karę orzeł wyszarpywał mu wątrobę.
Adam po zjedzeniu jabłka z drzewa wiadomości dobrego i złego skazany zostaje na cierpienie.
Wiedza jest niebezpieczna, niewłaściwie użyta niszczy człowieka, a właściwie użyta pomniejsza znaczenie bogów.
Mity są spoiwem społecznym, podstawą obyczajów, rytuałów, instytucji społecznych, przednaukowego rozumienia świata, wyrażania treści ukrywanych w podświadomości, uniwersalnych archetypów, poszukiwania znaczenia przez umysł ludzki.
Mit "złotego wieku": uprawa zbóż to ciężka praca, okres zbieracko-myśliwski górnego paleolitu wydawał się rajem.
"Rajski świat" myśliwych, bez zakazów i praw koniecznych do życia społecznego, przetrwał np. w greckich bachanaliach.
Myśliwy, wojownik, stał nad rolnikiem czy zbieraczem.
Nowe kulty, wzrostu roli kobiet, mity kosmiczne, odnowa i zniszczenie świata - mity umierających i odradzających się bogów.
Mity Egiptu i Mezopotamii przeniknęły do mitów narodów hebrajskich.
Naród Izraela stworzył swoją mitologię głównie w niewoli Babilońskiej.
Ponad 5000 lat temu Sumeryjczycy, później Egipcjanie tworzyli pisane dokumenty.
Dilmun, sumeryjski poemat o raju, 1500 lat przed Genesis:
Enki, "pan ziemi", bóg wody, jeden z trzech głównych bogów Sumeru.
Enki lepi człowieka z gliny zmieszanej z ciałem i krwią jednego z bogów, złożonego specjalnie w tym celu w ofierze.
Człowiek ma cząstkę boskiej natury, ale ma pracować w pocie czoła i służyć bogom.
Enki zjadł 8 zakazanych roślin, zachorowało 8 organów jego ciała, w tym żebra. Leczyło go 8 bogiń-pielęgniarek. Ti po sumeryjsku oznacza zarówno "żebro" jak i "przywołać do życia", a bogini lecząca żebra to Nin-Ti, czyli "pani żeber", lub "pani przywołująca do życia", stąd stworzenie Ewy z żebra.
Człowiek jest częścią natury, podział na fizyczne i psychiczne jeszcze nie został odkryty.
Zjawiska natury, burze, wiatry, nawet minerały, miały osobowość i wolę - stąd wiara w magiczną moc kamieni.
Świat był żywy - "ten świat", "on", a nie "to".
Brak oddzielenia jawy od snu czy halucynacji, żywych od zmarłych istniejących w snach.
Człowiek - marionetka bogów, mógł jedynie starać się spełniać ich życzenia.
Babilończycy i Egipcjanie pozostawili pozycyjny system liczenia, obserwacje astronomiczne, rozwiązywali równania kwadratowe.
Nie znali jednak pojęcia ogólnego dowodu, ucząc się wyłącznie na przykładach.
Brak u nich myślenia abstrakcyjnego, jest tylko myślenie proceduralne.
Konieczność wyznaczania pól w nowych miejscach po wylewie Nilu jak i obliczania należnych podatków przyczyniła się do rozwoju geometrii i matematyki.
Bóg-ojciec Ozyrys został zabity przez swojego brata
Seta, a jego ciało pocięte na kawałki i pochowane w całym Egipcie.
Izyda, żona zamordowanego Ozyrysa, odnalazła wszystkie kawałki i ożywiła Ozyrysa, jednakże nie znalazła jego członka, pożartego przez krokodyla.
Izyda w niepokalany sposób zaszła w ciążę i urodziła Ozyrysowi syna Horusa.
Triada Ozyrys (bóg-ojciec, utożsamiany z lunarnym bóstwem
Jah),
Horus (syn boży), oraz
Izyda (bogini-matka) stanowili trójcę najbardziej popularnych bogów.
Ozyrys był litościwym sędzią po śmierci, źródłem wszelkiego życia, utożsamianym z wczęsniejszym bogiem
Słońca Ra.
Oko Horusa było symbolem odrodzenia, wyzdrowienia, miało też
interesujące odniesienia do ułamków i zmysłów.
Izyda często przedstawiana była z dzieciątkiem, na głowie miała dysk słoneczny; jej kult przetrwał do VI wieku, zastąpiony przez kult Maryjny.
Faraon był bogiem, pośrednikiem pomiędzy ludzmi a innymi bogami, za życia wcieleniem Horusa, po śmierci faraona jednoczącym się z Ozyrysem.
Za czasów Nowego Państwa (3500 lat temu) nie tylko faraonowie, ale wszyscy rytualnie pochowani ludzi wierzyli, że zjednoczą się z Ozyrysem po śmierci.
Nastąpiła synteza Re-Słońca z Ozyrysem: wędrówka Słońca jest modelem ludzkiego istnienia, życia i śmierci-odrodzenia.
Sąd nad duszą, uczynki na szali wagi, to prototyp sądu ostatecznego.
Porównanie mitów egipskich i chrześcijańskich pokazuje wiele zbieżności i zapożyczeń (Tom Harpur, Pagan Christ, Recovering the Lost Light. Thomas Allen, 2004).
"Nie zabijaj" dotyczyło tylko "prawdziwych" ludzi.
Cudzoziemców traktowano jak zwierzęta, składano w ofierze.
Grecki historyk Herodot napisał 500 lat pne:
Ze wszystkich narodów Egipcjanie są najszczęśliwsi, najzdrowsi i najbardziej religijni.
Niektóre z miejsc świętych przetrwały od okresu mezolitycznego.
Rytuały pogrzebowe i agrarne przetrwały do XX wieku, np. dożynkowe obyczaje Egipskie.
Mezopotamia dała nam astrologię, praktyki magiczne, a Egipt sennik.
Sumeryjski istniał jako język liturgiczny przez 1500 lat.
Mity i religie gwarantowały stabilność.
Przez ponad 2000 lat skomplikowany systemie wierzeń Egiptu nie był kwestionowany.
Samodzielne myślenie w Babilonie czy Egipcie było herezją.
Grecy nie mieli kapłanów, było to znacznie mniej stabilne społeczeństwo.
Mity hebrajskie ukształtowały obraz świata w krajach chrześcijańskich.
Człowiek powstał z gliny poruszany przez boskie tchnienie, tajemniczego ducha.
Podział na ciało i umysł, widoczny w koncepcjach dualistycznych wysuniętych przez Kartezjusza.
Genesis (Księga Rodzaju) ma przynajmniej 3 warstwy.
Najstarsza (po -950 roku) związana jest z bogiem Jahwe (w Biblii pojawia się 6828 razy).
Średnia (pomiędzy -700 do -900 roku), związana z bogiem Elohim (pojawia się 2600 razy), prawdopodobnie bóg z mitologii ugaryckiej.
Najmłodsza, z -5 wieku, napisana przez kapłanów.
Genesis opisuje świt świadomości człowieka.
Stworzenie świata: początkowo proste rozróżnienia, jasne-ciemne, ziemia-niebo, pory roku, woda-ryby, rośliny-zwierzęta-człowiek, kobieta-mężczyzna, praca-odpoczynek.
Symbolika drzewa, obrazująca odradzający się corocznie Kosmos, istniała już w czasach mezolitycznych.
 | |
| Wygnanie z Raju (Bosch) |
Drzewo Życia pochodzi z Mezopotami.
Drzewo Wiadomości Dobrego i Złego - to drzewo ocen, abstrakcyjnych, subiektywnych rozróżnień.
Spożycie owocu może być symbolem uwolnienia się od tyranii "teraz i tutaj", świadomością przyszłych konsekwencji działań, nieuchronności śmierci.
Po zjedzeniu jabłka pojawia się wstyd z powodu nagości, pierwsza ocena moralna.
Interpretacje:
Idee moralnego zachowania rozwijają się powoli, koncepcja Boga zazdrosnego, karzącego do tysięcznego pokolenia, ustępuje koncepcji Boga litościwego, a poźniej kochającego (Jack Miles, 1998).
Każde pokolenie wybiera sobie z tekstów to, w co chce wierzyć, odrzucające resztę
Konsekwencje mitu o Adamie i Ewie: wiara w grzech pierworodny.
Decyduje wola człowieka, a nie geny czy środowisko.
Czy Adam był w pełni odpowiedzialny za swoją ciekawość i charakter?
Drobna zmiana w mózgu zamieni nas w łagodne baranki.
Po potopie Bóg mówi: "Usposobienie człowieka jest złe już od jego młodości".
Ciekawość podważa autorytety, a więc stabilność społeczną.
Władzy nie można krytykować bo to niebezpieczne, oddajcie cesarzowi co cesarskie.
Konformizm i postęp: przykład dylematu stabilności-plastyczności.
Państwa teokratyczne były bardzo stabilne.
Zmiany prowadzą do nieszczęść ale i nuda była przyczyną wojen (Toynbee).
Ciekawość prowadzi do postępu, plagi chorób zabiły więcej ludzi niż wojny.
Ponure wizje w pełni stabilnego społeczeństwa totalitarnego, czyli nowego, wspaniałego świata.
Dylemat stabilności-plastyczności dla mózgu: nowa wiedza jest potrzebna ale może silnie zaburzyć stabilny obraz świata.
Postępek Adama jest "upadkiem ludzkości" tylko z punktu widzenia zazdrosnego Boga.
Bogowie są zazdrośni:
"Oto człowiek stał się taki jak My: zna dobro i zło: niechaj teraz nie wyciągnie przypadkiem ręki, aby zerwać owoc także z drzewa życia, zjeść go i żyć na wieki". (KR 4.21)
Postępy nauk o życiu dają nadzieję, że jednak to się uda ...
Teolodzy mylili się w kwestiach dotyczących stosunkowo prostych spraw, dotyczących astronomii, geografii, pochodzenia świata, geologii, praw natury, historii, antropologii, "upadku człowieka", meteorologii, chemii, fizyki, wiary w czary, medycyny, psychiatrii, językoznawstwa, ekonomii politycznej i wielu innych dziedzin.
Jeśli ktoś myli się w sprawach tak prostych jak natura tęczy, burzy, pioruna czy istnienia antypodów, jaka jest szansa na to, że ma rację w sprawach tak złożonych, jak ludzka natura?
Metoda wnioskowania przez odwoływanie się do mitów i świętych ksiąg okazała się całkowicie niewiarygodna.
Andrew Dickson White, History of the Warfare of Science with Theology in Christendom.
Jack Miles, Bóg - biografia. Warszawa : Wydawnictwo al fine, 1998
"Jahwe", lub Jhwh oznacza
"Jestem, który jestem".
Imię to nie było wymawiane (zabrania tego drugie przykazanie), gdyż byłaby to sugestia, że mogą istnieć inni bogowie, o innych imionach, a jest tylko Jeden.
Pierwsze przykazanie: Nie będziesz miał bogów innych oprócz Mnie.
Interpretacja: nie trzymaj się ideologii, nie bądź zaślepiony swoimi przkonaniami, suzkaj tego, co jest! To jest postawa nauki.
 | |
| Inana, bogini Mezopotamii, o stopach sowy, opiekunka Drzewa Życia |
Początki cywilizacji - kulty płodności, bóstwa kobiece w Egipcie, Sumerze, Kartagenie, np. kult Izydy jeszcze w V wieku n.e, społeczeństwa "oparte na posłuszeństwie".
Drzewo i wąż - symbole bogiń. Legenda o wężu i drzewie ma je obrzydzić.
Agresywne społeczeństwa nomadów, plemiona Izraela, patriarchalne "społeczeństwa woli", podlegały kaprysom przywódców.
Człowiek otrzymuje Ziemię i wszystkie istoty do swojego użytku.
Kain, człowiek osiadły, zabija koczownika Abla, daje początek cywilizacji.
Za władzę płaci świadomością swojej odrębności, czasu, śmierci, pytaniami o sens i cel.
Jest to ciężar trudny do zniesienia. Wolność niosą systemy autorytarne, faszystowskie, komunistyczne, sekty, alkohol, narkotyki, pracoholizm.
Wysublimowana ucieczka w zaświaty - mity Walhalli, Krainy Wielkich Łowów, Krisznaloki, Raju, Hadesu, piekieł, Egipskiego świata zmarłych, kult przodków.
Potop - zniszczenie konieczne do odrodzenia.
Sziwa odradzaja przez zniszczenie.
Ewolucja wymaga zniszczenia.
Howard Bloom, "Zasada Lucyfera": "zło" jest konieczną częścią planu natury.
Bóg jednej społeczności musi być diabłem dla grupy konkurującej.
Lucyfer symbolem buntu przeciwko ślepemu posłuszeństwu.
Lucyfer, "niosący światło", łać. lucem ferre (w mitologii greckiej Phosphorus), ważna postać ruchów gnostycznych i satanistycznych.
W Biblii chodziło o króla Babilonii, a nie upadłego anioła.
W Rzymie Lucyfer to Wenus.
Księga Rodzaju - uproszczony obraz człowieka, unika dyskusji dylematu konformizmu i postępu.
Stwórca nie jest dobry, jedynie potężny, gwałtowny, zazdrosny.
Nie można Go rozgniewać, więc trzeba całą winą za cierpienia ludzkości obarczyć Adama.
Konsekwencja: przekonanie, że istnieje duch kierujący ciałem obdarzony wolną wolą.
Teolodzy nadal ignorują uwarunkowania genetyczne i środowiskowe.
Natura balansuje na krawędzi chaosu, z którego rodzą się nowe formy istnienia.
Teogonia Hesioda: świat powstał z Chaosu (-700), animizm, 100 lat później pierwsze teorie.
Prawa natury jak prawa ludzkie, bogowie są prawodawcami świata. Już w Illiadzie i Odysei Heroda są bezosobowe moce, los, któremu podlegają nawet bogowie.
Psychologia - psyche (dusza) + logos (porządek), "logika duszy".
Mity greckie służyły edukacji, e-ducere = "na zewnątrz-prowadzić".
Bogowie i świątynie były reprezentacjami doskonałości, arete (cnoty).
Podobnie w Indiach i na Dalekim Wschodzie symbolom doskonałości (w sanskrycie paramita), takim jak mądrość, cierpliwość, współczucie przypisano ich uosobienia w ludzkiej postaci, nazwane bodhisattwami.
Koncepcja przyczynowości, nieznana w Mezopotamii, gdzie przyczynami były boskie zachcianki.
Hebrajski monoteizm: wielość z jedności.
Policentryzm Greków: demokracja (demon, demos - energia), brak jedynie słusznej prawdy.
"Dusza" była pojęciem poczatkowo metaforycznym, oznaczała związki pomiędzy ludźmi, bogami i przyrodą, życiem i śmiercią.
Zrozumieć umysł można jedynie z policentrycznej perspektywy wielu nauk.
"100 szkół filozofii" - przetrwał konfucjanizm i taoizm.
Lao Tsu, Tao Te King, -VI w., naturalny porządek wszechrzeczy, Tao podobne do logosu.
Tao - Drogą Wszechświata, organiczna jedność i harmonia natury.
"Osiągnąć Tao", zgodność z naturą, jest zadaniem mędrca.
-4 w, Ying -Yang, "ciemna i słoneczna strona wzgórza", powstało z pierwotnej energii Chi.
Ying żeński, ziemia, noc, strumień, liczby parzyste, przerwane linie;
Yang męski, góry, niebiosa, dzień, liczby nieparzyste, linie ciągłe.
Pary przeciwieństw - Tai Chi, diagram w koreańskiej fladze.
"Księga Zmian" I-ching, traktat matematyczno-mistyczno-filozoficzny.
Magia liczb - tradycje Chińskie, Egipskie, Babilońskie. Chęć zrozumienia świata w oparciu o proste struktury, heksagramy, harmonię sfer niebieskich, horoskopy, nadal aktualna.
Tao i uczenie się z książek: uczeniem kontrolowane a spontaniczne, szkolne (konfucjańskie) i organiczne.
Metoda indyjskich mędrców - analiza introspekcyjna.
Buddyzm (-6 w.) oparty na indywidualnym doświadczeniu, "przyjdź i zobacz".
Psychologia, logika, etyka.
Prawdziwym problemem człowieka jest stosunek do świata, innych ludzi i samego siebie.
Bliższy jest nauce niż religii, gdyż nie głosi prawd objawionych tylko psychologiczne.
Najbardziej niezrozumiała religia na Zachodzie, najbardziej interesująca dla nauk o poznaniu - wiele prac w pisamch specjalistycznych.
Pierwsza prawda: życie jest ciągłym ruchem i przemianą, ciągłość stawania się stwarza iluzję trwałej tożsamości.
Umysł jest strumieniem zjawisk, ciało zmienia się wolniej więc jest trwalsze.
Każde pojęcie powiązane jest z innymi, nie ma absolutnej natury - siunijata, współ-istnienie a nie pustka.
Awatamsaka Sutra, zawiera metaforę "sieci Indry": wszystko jest perłą w oczku nieskończonej sieci, perłą odbijająca obraz całości, i odbijaną w każdej z pozostałych pereł.
Prawo uniwersalnej przyczynowości, karmy.
"Koło porządku kosmicznego obraca się bez stwórcy, bez znanego początku, aby istnieć ciągle mocą następujących po sobie przyczyn i skutków".
Karma to uwarunkowania i skłonności, strukura osbowości.
Prawo przyczynowości obowiązuje w dziedzinie moralnej dzięki odrodzeniu.
Zło jest wynikiem awidji, niewiedzy: "Przyczyną naszych nieszczęść jest złudzenie ego" (Sutra Serca).
Nirwana trwałe szczęście to uwolnienie się od kompulsywnych zachowań i irracjonalnych wierzeń.
Człowiek jest kompleksem pięciu skand: materialnych, uczuć, percepcji, woli i dyspozycji duchowych i rozumu.
Umysł - narząd tworzący z wrażeń i doznań idee i pojęcia intelektualne.
Wszystkie skandy "są puste", powstają na skutek chwilowych uwarunkowań.
Psychologia buddyjska jest "asocjanistyczna".
Dialog króla Milindy z buddyjskim mędrcem Nagaseną (-100 rok), wyjaśniający powstawanie skłonności: "Kiedy pada deszcz, dokąd płynie woda?" "Będzie płynąć po pochyłościach gruntu." "A gdyby deszcz spadł ponownie, dokąd by płynęła woda?" "Płynęłaby w tym samym kierunku, co pierwsza woda". To podstawa neurologicznej teorii uczenia się (Hebb 1949; wcześniej Wernicke 1900)
Świadomość i próg świadomości, manodvara, czyli "drzwi umysłu". Tylko nieliczne procesy docierając do naszej świadomości.
Dogłębna analiza stanów świadomości.
Dusza ma podobny status co koncepcje matematyczne, bez egzystencjalnych odniesień do naszego "ja".
Buddyzm Mahajana - mieszanka tradycji Chin i Indii, w Korei, Japonii i Chinach.
Próbka bezpośredniego podejścia do zrozumienia umysłu: Mistrz Zen Bassui (1327-1387) w "Kazaniu o jednym umyśle":
Jeśli chcesz urzeczywistnić swój własny Umysł musisz przede wszystkim wejrzeć w źródło, z którego wypływają myśli. Śpiąc czy pracując, stojąc czy siedząc, głęboko zapytuj siebie: "Czym jest mój własny Umysł?" a rób to z gruntownym pragnieniem rozwiązania tej kwestii. ....
Cóż to za mistrz, który w tej właśnie chwili oczyma widzi barwy a uszami słyszy głosy, który teraz podnosi ręce i rusza stopami? Wiadomo, że są to funkcje naszego umysłu, lecz nikt nie wie dokładnie, na czym one polegają. Można twierdzić, że za tymi działaniami nie kryje się żadne rzeczywiste istnienie i że czynione są one spontanicznie. Można i odwrotnie, utrzymywać, że są to właśnie czynności jakiejś istoty, ale pozostaje ona niewidzialna. ...
Wewnątrz siebie nie znajdziesz żadnego "ja" ani nie odkryjesz nikogo, kto słyszy.
Buddyzm i nauka:
W Kalama Sutra, jednym z najstarszych tekstów znajdujących się w buddyjskim kanonie Tripitaka Budda mówi Kalamom:
Ezoteryczne idee okultystyczne i szkóły oparte na objawieniach nie miały wiele wspólnego z tradycjami opartymi na introspekcji.
Okultyzm: magia liczb, tradycje hermetyczne, astrologia i kabała.
Proste struktury opisujące świat i dające nad nim władzę.
Wyrasta stąd nauka i pragnienie ogólnej teorii wszystkiego (TEO, czyli Theory of Everything).
Szkoły mistyczne: introspekcja, zrozumienie umysłu, introspekcja i mądrość (psychologiczna).
Pojęcia fizyczne wprowadzone w starożytności okazały się błędne (flogiston, entelechia, impet).
Czy dusza i duch mają sens czy stoi za nimi tylko bezwładność historii?
Czy przeszczep głowy może uszkodzić duszę (Świat Nauki, 12/1999)?
Wielorakie znaczenie słowa "dusza" i "duch".
"Dusza" (greckie psyche, łacińskie anima): esencja czegoś, ożywiająca zasada, tchnienie ożywiające; "dusza towarzystwa", martwe lub żywe dusze w literaturze, dobra czy bratnia dusza, dusza może być rozdarta, wielka, rogata, rozradowana, można chować coś w głębi duszy, być zwierciadłem duszy, robić coś z całej duszy, mieć chorobę duszy, na duszy może nam coś leżeć, być ciężko lub lekko, można ją czymś napełnić, może się ona wyrywać, można leżeć bez duszy, mieć co dusza zapragnie, widzieć oczyma duszy, zdeptać czyjąś duszę, odkryć przed kimś swoją duszę, wkładać w coś duszę.
"Duch": czasu (Zeitgeist), epoki, narodu, postępu, wolności, demokracji, poświęcenia czy prawdy; mówimy o duchu niespokojnym, mężnym, buntowniczym, opiekuńczym, pokutującym, szczerym, skrytym, kłamliwym; mówimy o sile, spokoju, wzlotach i upadkach ducha, chorobie ducha, pokorze, naiwności, duchu pogodnym lub mrocznym, dodawaniu ducha, może być nam na duchu smutno lub raźnie, można nas na duchu pocieszyć lub możemy na duchu upaść, ducha można komuś odebrać albo złamać; mówimy o czyimś złym lub dobrym duchu (wpływie na kogoś), działaniu lub byciu w czyimś duchu (stylu), byciu młodym duchem, byciu duchem z kimś lub byciu jednego ducha, noszeniu czegoś w głębi ducha, możemy oddać ducha (umrzeć), błądzić duchem lub widzieć oczami ducha (lub duszy), duch może w kogoś wstąpić (gdy wraca mu przytomność) lub się w kimś kołatać.
Słownik frazeologiczny j. polskiego wymienia 57 sposobów użycia słowa "dusza" oraz 41 słowa "duch".
W różnych językach mamy różne pojęcia.
Niemiecki: Geist = umysł i duch; Seele = dusza.
Angielski: "spirit" = "duch", "spirytus".
Łacińskie: "spiritus, spirare", znaczącego początkowo "oddech" a później "duch".
Oddech świadczył o obecności ducha - idea z Sumeru, potem grecka "pneuma", uniwersalna siła życiowa.
"Duch" Arystotelesa: wszelki ruch wymagał poruszyciela działającego na obiekt siłą.
Duchy potrzebne do wyjasnienia ruchu Słońca, Księżyca, planet, wiatru - jeszcze Kepler był przekonany, że planety popychają anioły, a Giordano Bruno sądził, że gwiazdy mają istotę duchową, czyli duszę.
"Duch" scholastyków (do końca XVIII wieku) - niematerialny umysł nie mógł bezpośrednio oddziaływać na materialne ciało, stąd powstała idea pośredniej, rozrzedzonej, subtelnej formy "materii ducha". Koncepcji tej używał Erazm, Kartezjusz, a nawet jeszcze Darwin przy wyjaśnianiu zjawisk fizjologicznych, pisząc o "duchach witalnych", naturalnych, zwierzęcych, czy magnetycznych.
Dusza wędruje we śnie, w tańcu rytualnym czy w transie.
Chorego trzeba związać sznurami by nie uciekła od niego dusza (Sumatra).
Dusza animuje martwe ciało.
Wiara w wędrówkę dusz była powszechna.
W religijnym sensie - dusza to niematerialna esencja istnienia człowieka, po oddzieleniu się od ciała nazywana jest duchem.
Wiara w obecność duchów przodków i ich wpływ na żyjących jest bardzo silna.
Plemiona Manus (Mikronezja), zmarła głowa rodziny kontroluje codzienne życie swoich bliskich karząc ich i nagradzając.
Najstarsze systemy filozoficzne Mezopotamii, Greków i Hebrajczyków: człowiek był psychofizyczną całością, śmierć przetrwać mogły tylko cienie nie posiadające własnej osobowości.
Społeczeństwo egipskie to zmarli, bogowie i ludzie, w takiej kolejności.
Egipska Księga Zmarłych: człowiek złożony z ciała fizycznego, ciała duchowego, serca, sobowtóra duchowego, duszy, cienia, eterycznej otoczki, formy i imienia.
Khat - Ciało fizyczne po śmierci mogło zmienić się w ciało duchowe (sahu) i zamieszkać wśród bogów.
Ka - sobowtór, wymagający po śmierci jedzenia, picia i przyjemności.
Ka mogła zamieszkać w posągu człowieka, cieszyć się życiem wśród bogów.
Ba - pierwowzór duszy, nieśmiertelne ale nie mogło istnieć bez ciała (na obrazach - sokół z ludzką głową).
Serce źródłem życia i bytu, zniszczenie serca to niszczenia zarówno ka jak i ba.
Mózg - organ produkujący śluz, usuwany w czasie mumifikacji.
Cień człowieka (khaibit) mógł się od niego odłączyć.
Khu, pierwiastek duchowym, aura otaczająca ciało, żyjąca po śmierci w niebie z innymi khu.
Khu ma siłę życiową nazywaną sekhem.
Imię (ren), przebywające (oddzielnie!) w niebie.
Późniejsze wierzenia to uproszczenia modelu Egipskiego.
Ka, duch-sobowtór, wiara spotykana do dziś.
Rozwiązania problemu psychofizycznego, relacji duszy do ciała.
Całkowita odrębność zdarzeń fizycznych i zdarzeń mentalnych: konieczny paralelizm, synchronizacja zdarzeń (Leibniz lub okazjonalizm) - ciągła interwencja boskiej opatrzności
Interakcjonizm: umysł poprzez ducha działa na ciało, duch jest substancją pośrednią z materią słabo oddziałującą - vide Kartezjusz: duch działa na mózg przez szyszynkę wypełnioną materią eteryczną.
Homer: dusza cieniem ciała, niezdolnym do normalnego istnienia.
Dusza: rodzaj siły ożywiającej naturę (np. Anaksagoras, Demokryt).
Tales: psyche - siła przyciągająca magnesu.
Heraklit: dusza to ogień; Anaksymander - eter.
Panpsychizm, dusza przenikająca świat.
Pitagorejczycy: dusza świata jest harmonią, proporcją u podstaw muzyki sfer.
Dusze indywidualne częścią uniwersalnej duszy świata.
Platon: nieśmiertelna dusza czystej formy, prosta, poruszająca się.
Dwie substancje duszy świata: tauton - uniwersalna prawda i porządek, thateron - świat zmysłów.
Ciało jest więzieniem racjonalnej duszy, która odradza się w materialnym ciele, lecz dzięki filozofii może się oczyścić i uniknąć tego losu.
Trzy dusze indywidualne: racjonalna w głowie, uczuciowa w piersi i wegetatywna w brzuchu.
"Republika" Platona przedstawia nieco inny podział trzech części duszy, odpowiadający podziałowi na 3 grupy społeczne: filozofów (rozum), strażników (duch), i pracowników (żądze).
"Fajdors" przedstawia metaforę racjonalnej części duszy (nous), kierującej rydwanem, który ciągnie czarny koń (żądze) i biały koń (duch).
Arystoteles, traktat De anima (O duszy): dusza to zbiór funkcji umysłowych i behawioralnych.
Dusza to "zasada organizacji" żywej istoty.
Dusza racjonalna ma aktywny intelekt odpowiadający Platońskiej duszy.
Dwie całkiem odmienne koncepcje: dusza witalna (Arystotelesa) jak i dusza moralna (Platona).
Stoicy: dusza jest oddechem (pneuma) przenikającym ciało, zrobiona jest z materii eterycznej, powraca do Duszy Świata.
Epikurejczycy: dusza zrobiona jest z atomów subtelnych, uchodząc z ciała ulega rozproszeniu; te idee kontynuował Plotyn.
Lukrecjusz rozróżnia duszę biologiczną - anima - i duszę subtelną w sercu - animus - centrum emocji i zdolności poznawczych.
Orficy i Pitagorejczycy: dusza to boska substancja uwięziona w materialnym ciele przez niekończącyc się cykl reinkarnacji.
Sadyceusze - materialiści.
Faryzeusze - transmigracja dusz i istnienie przed narodzinami.
Filon z Aleksandrii: dusza jest w krwi, duchowa esencja to pneuma.
Rabini:
Św. Paweł: pneuma to nadprzyrodzony duch w sercu człowieka.
Doktryny gnostyczne: bardziej skomplikowany schemat, oparty na walce sił ciemności (Mani, 216-276), które wiążą dusze dążące do światłości; gnosis, wiedza tajemna, daje szansę ucieczki, czyli zbawienia.
Doktryna Trychotomii:
ciało (soma), dusza (psyche) i duch (pneuma) - superdusza nabywana przez chrzest.
Poglądy te potępiono.
Biblia 4 razy wspomina o duszach (heb. nephesh) potrafiących się poruszać zwierząt.
Tchnienie - "oddech" (heb. ruach) - ożywia Adama, stającego się "żywą duszą".
Śmierć to utrata ducha, a nie duszy.
Stary Testament: oddychanie symbolem życia.
Metaforycznie: głod, pragnienie, zadowolenie duszy.
Ojciec Kościoła Tertullian, "O naturze duszy" (ok. 200 roku)
Dusza "nie może być niczym innym jak substancją cielesną", skoro cierpi w Hadesie.
Dusza ma charakter prosty, jest jednorodna.
Duch nie może być różny od duszy, której funkcją jest ożywianie ciała, oddychanie.
Nie można sobie wyobrazić człowieka pozbawionego ducha lecz nie duszy lub odwrotnie.
Umysł (gr. nous) - aparat poznawczy, kontrolujący ciało, funkcja duszy.
Powszechna doktryna w średniowieczu:
dusze powstały z jednej, pierwotnej, dziedziczone są od rodziców.
Św. Grzegorz Thaumaturgus (3 w): dusza porusza materię, na którą nie działają siły.
Dusza daje ciału życie, czyli ruch. Działał wszędzie w całym ciele, jest substancją prostą.
Odwaga i prawość to cechy duszy, nie mają fizycznych własności, jest więc bezcielesna, niepodzielna, prosta, nieśmiertelna.
Dusza jest rozumna, posiada intelekt, dzięki czemu stworzyła sztuki. Tak więc już w trzecim wieku zaczęto argumentować, że dusza nie może być materialna.
Święty Augustyn (354-430): dusza jest niematerialna, Bóg daje ją w jakimś momencie zarodkowi (zwykle sądzono, że w momencie pierwszych samodzielnych ruchów zarodek musiał już mieć duszę).
Hebrajski termin ruach: oddech, duch lub inspiracja.
Inteligencja lub umysł (nous) jest Boską emanacją, psyche jest emanacją nous a materia emanacją psyche.
Dusza jest wyżej od ciała, więc to ciało znajduje się w duszy, a nie odwrotnie.
Augustyn utrzymywał sprzeczny pogląd, że jednocześnie wszechmoc Boża z góry określa, która dusza będzie zbawiona (teoria łaski), i wolna wola pozwala na wybór grzechu lub jego odrzucenie.
Ojcowie Kościoła i scholastycy (np. Duns Szkot) uważali aniołów za istoty duchowe, złożone z subtelnej materii - jakże inaczej mogłyby jeść "chleb anielski"?
Św. Tomasz z Akwinu (1225-1274) to najważniejszy scholastyk.
Suma Teologiczna św Tomasza była bliska koncepcji Arystotelesa.
Neotomizm, od końca XIX wieku silny nurt w filozofii chrześcijańskiej.
Dusza to "akt pierwszy ciała uorganizowanego, zdolnego do wykonywania czynności życiowych", zasada jestestw ożywionych umożliwiająca im wykonywanie funkcji życiowych.
Ruchy, np. wzrost roślin i ruchy zwierząt, to przejaw działania duszy.
Dusza wegetatywna: cielesne funkcje, rozmnażanie, wzrost i odżywianie - obecnie metabolizm.
Dusza zmysłowa: odpowiada za poznanie zmysłowe, dotyk, smak, węch, słuch i wzrok, oddziałujący na odległość w niematerialny, duchowy sposób.
Zmysłu wspólny - rozsądek, common sense, oraz pamięć i osąd zmysłowy.
Intelekt bierny zwierząt i ludzi - obecnie głównie f. układu limbicznego mózgu i pamięci.
Charakterystyczna forma bycia człowiekiem, zachowania typowe dla gatunku: kora stara i podkorowe struktury mózgu. Hipostazą procesów rozwojowych, genetyki, biochemicznego środowiska płodowego i wpływu środowiska na kształtowanie się mózgu.
Dusza rozumna, posiadająca intelekt - tylko u człowieka, intelekt czynny.
Obecnie kora mózgu, płaty czołowe, planowanie, wola, mowa odpowiadają za te funkcje.
Trzy dusze: jak trzy obszary mózgu wg. McLeana: pień mózgu, układ limbiczny, kora.
Freud: umysł złożony z id, ego i superego.
Umysł (łac. mens, gr. nous) - to, co czyni z człowieka istotę rozumną.
Dzisiaj: umysł racjonalny, wyższe czynności psychiczne i percepcja, bez regulacji funkcji wegetatywnych.
Wpływ Platona - hierarchia bytów, minerały, rośliny, zwierzęta, ludzie.
Rośnie złożoność funkcji i substancji w hierarchii.
U Św.Tomasza odwrotnie: dusza ludzka najniżej, najbardziej złożona, aniołowie są czystymi inteligencjami, poruszają sfery niebieskie, niezmienna Jednia to byt bezwzględnie prosty.
Koncepcja rozwoju duszy, od wegetatywnej duszy embrionu, przez zmysłowa duszę dziecka, do racjonalnej duszy człowieka dorosłego, została odrzucona przez
teologów, chociaż tak z grubsza przebiega rozwój umysłu.
Większość dyskusji średniowiecznych wydaje się obecnie mało intersująca, gdyż dotyczy kwestii umiejscowienia duszy w ciele i jej nieśmiertelności; nie jest jasne co mogłaby oznaczać nieśmiertelność "zasady organizacyjnej".
Papież Leon X w 1513 zabronił głoszenia przekonań o śmiertelności intelektu, ale w 1516 Pietro Pomponazzi opublikował traktat De
immortalitate animae (O nieśmiertelności duszy) argumentując, że intelekt jest śmiertelny, bo zależy od działania substancji organicznych (mózgu).
Od XVI wieku zaczęto zwracać uwagę na relacje pomiędzy intelektem a wyobraźnią i zmysłami, czemu poporzednio zaprzeczano.
Gianfrancesco Pico della Mirandola (1470–1537), w De imaginatione (O Imaginacji, 1501), uzsasadniał, że intelekt, pragnienia i działania osoby można ukierunkować kontrolując informacje dochodzące do zmysłów, intelekt nie może więć być całkiem oderwany od fizycznego świata - idee enaktywizmu są obecnie aktywnie rozwijane.
Hiszpański humanista Juan Luis Vives (1492–1540) w traktacie De anima et vita (O duszy i życiu, 1538), analizował wpływ emocji na intelekt.
Girolamo Fracastoro (1483–1553) i Bernardino Telesio (1509–88) podjęli próby powiązania procesów myślenia i niematerialnego intelektu z fizjologią, próbując mało skutecznie zachować jakąś funkcję dla nieśmiertelnej duszy w procesach życiowych.
Ważnym zagadnieniem były relacje pomiędzy intelektem a zachowaniem - jeśli tylko ludzie dysponują intelektem (a więc nieśmiertelną duszą) to na ile władze zmysłowe, od których zależą złożone formy zachowania zwierząt, mogą wyjaśniać również ludzkie zachowanie?
Jeśli intelekt jest zależny od mózgu ("władz organicznych") to w jaki sposób ludzie różnią się od zwierzęt?
Kartezjusz (1596-1650) wprowadził dualizm substancji dzieląc świat na rzeczy rozciągłe (res extensa) i myślące (res cogitans), ograniczając myślące do ludzi.
Myśli nie są fizyczne, nie mogą więc ulegać rozpadowi; nie mają ich zwierzęta bo nie potrafią posługiwać się językiem.
Idee Kartezjusza były krytykowane z wielu stron: przez monistyczną filozofię Spinozy czy Leibniza, jak filozofię mechanistyczną.
Lekarz
Julien Offray de La Mettrie, w
L’Homme machine
(Człowiek-maszyna, 1748) argumentował, że czynności przypisywane duszy zależą od funkcjonowania ciała, a więc człowiek działa podobnie jak maszyna i różni się od zwierząt jedynie stopniem doskonałości intelektu czy wyobraźni, którą uznawał za podstawową władzę psychiczną. Spodziewał się, że małpy da się nauczyć ludzkiej mowy.
Śpiący człowiek nie posiada woli, dusza śpi wraz z ciałem, choroba osłabia lub niweluje wolę, zamienia odwagę w lękliwość; na funkcjonowanie woli wpływa pokarm, pogoda i wiek osoby.
Rozważając prawo naturalne dochodzi do wniosku, że zarówno ludzie jak i zwierzęta mu podlegają, a z tego wynika, że złe postepowanie jest chorobą, którą należy leczyć; wszelkie czynności duchowe mają początek lekarza we włóknach nerwowych napedzanych siłą życiową czerpaną z całego ciała.
Jego anonimowo publikowane dzieła (Historia naturalna duszy, Człowiek-maszyna, Człowiek-roślina, Sztuka odczuwania rozkoszy) były zakazane nawet w liberalnej Holandii, a okoliczności jego śmierci "z przejedzenia" nie zostały nigdy wyjaśnione.
Dusza witalna oraz problemy mechnicystów z wyjaśnieniami rozwoju płodu, homeostazy czy innych cech organizmów doprowadziły przy końcu XVIII wieku do powstania
witalizmu.
Koncepcje siły życiowej (vis vitalis) przetrwały długo, pomimo odkrycia już w pierwszej połowie XIX wieku syntezy związków organicznych; Charles Bonnet i jego następcy doszukiwali się funkcji duszy w kierowaniu tą siłą.
W XIX wieku istnienie duszy usiłował uzasadnić ruch spirytystyczny, nadal popularny w Ameryce Południowej, a w XX wieku
podróże poza ciałem (OOB) i doświadczenia
śmierci klinicznej.
Porzucono próby zrozumienia problemów filozoficznych związanych z pojęciem duszy, skupiając się nad obserwacjami empirycznymi, które udało się wyjaśnić dopiero niedawno.
Duch: tożsamy z duszą nie związaną z ciałem, zwłaszcza racjonalną i wolicjonalną.
Do końca XVIII wieku: duchy zwierząt, duchy witalne, duchy magnetyzmu (Mesmer).
Hegel: filozoficzna koncepcja ducha.
Trzy postacie bytu: idea (teza), przyroda (antyteza) i duch (synteza) - logika, filozofia przyrody i filozofia ducha.
Trzy postacie ducha: subiektywna, obiektywna i absolutna, w sztuce, religii i filozofii.
Prace Hegla były mętne, wyciągnięto z nich skrajnie przeciwstawne wnioski.
William James: Heglowski sposób myślenia jest wynikiem zatrucia tlenkiem azotu.
Psychologia: duchowy odnosi się do wyższych czynności umysłowych, wykraczających poza percepcję zmysłową i reakcje emocjonalne, a więc rozumienia etyki, moralności czy sztuki.
Takie rozumienie pochodzi od niemieckich filozofów (XX w.), Ernsta Troeltscha, Eduarda Sprangera
i innych.
Psychologia używała poczatkowo pojęcia duszy (np. Wilhelm Wundt): dusza jako akt, działanie a nie substancja - tak głosiła filozofia aktualizmu Giovanni Gentile i innych.
Świat kultury istnieje obiektywnie, idee, obiekty duchowe, poznawalne za pomocą psychiki.
Światem duchowym zajmują się nauki humanistyczne, światem umysłu psychologia a światem materialnym nauki przyrodnicze.
Świat ducha to konstrukcja umysłu, a nie obiektywnie istniejącą rzeczywistość. "Świat ducha nie jest światem rzeczywistości, lecz światem możliwości (Santayana).
Fenomenolodzy (np. R. Ingarden), pisali o "siłach duszy" wypływających z rdzenia naszego "ja".
"Własności duszy (osoby) zarówno generalne, jak ściśle indywidualne, wyznaczone są w konieczny sposób przez treść i sposób dokonania się odpowiednich przeżyć świadomych".
Strumień świadomości, Ja, dusza i osoba człowieka stanowią jedną całość, "monadę" Leibniza.
Dusza jest w fenomenologii metaforą dla procesów zachodzących w mózgu.
Problem z duszą:
Zasada organizacji nie odnosi się do emocji, wrażeń, skojarzeń, poczucia tożsamości.
Władze duszy są funkcjami mózgu!
Ogień porusza się podobnie jak organizmy biologiczne, zasada jest taka sama - chemiczne procesy spalania.
Dusze św. Tomasza mają się tak do umysłu jak fizyka Arystotelesa do obecnej.
Scholastycy przypisywali duszę planetom i gwiazdom.
Dusza teologów nie jest egzystencjalnie interesująca.
Dusza jako substancja: koncepcja sprzeczna i bezpłodna w obliczu neuropsychologii i chorób psychicznych.
Niebezpieczna koncepcja. Kiedy powstaje dusza?
W momencie zapłodnienia? pierwszego oddechu? chrztu?
Chrzest niemowląt wprowadzono by zapobiegać dzieciobójstwu.
Po co dusza? Kiedyś była łatą na naszej niewiedzy i wiele osób nadal chce używać w ten sposób koncepcji duszy.
Mając pojęcie, które utraciło swój sens, próbuje się nadać mu inny, np. dusza = osobowość.
Sens słów oczywiście ewoluuje, ale nadawanie nowego sensu pojęciu "dusza" stwarza pozory jego legitymizacji również w kontekście religijnym, gdzie ma ono całkiem inne znaczenie.
| Proponowane funkcje duszy | Realizowane przez | Czyje propozycje |
|---|---|---|
| Poruszanie ciałem | Procesy metaboliczne | Religie animistyczne |
| Forma ciała | DNA, topobiologia, środowisko płodowe | Arystoteles |
| Intelekt bierny | Mózg - zachowania sensomotoryczne | Tomizm |
| Intelekt możnościowy | Mózg - wyższe czynności psychiczne | Tomizm, neoscholastycy |
| Wola | Płaty czołowe i jądra podstawy mózgu | Tomizm, neoscholastycy |
| Instynktowne formy zachowania | Podwzgórze, układ limbiczny | Neurobiologia |
| Dyspozycje | Struktura połączeń neuronów | Fenomenologia |
Po kilku tysiącach lat spekulacji nadal brak jest najmniejszego postępu w rozumieniu natury duszy.
Z anglojęzycznej literatury naukowej odniesienia do duszy znikły na początku XX w.
W jęz. niemieckim "stan duchowy" (seelische zustand) to stan kognitywno-afektywny umysłu.
Umysł - czy jest to lepsza koncepcja niż dusza?
Anaksagoras (-500, -428) odróżnił umysł od materii.
Przed nim Tales i inni - monistyczne poglądy, jedna lub kilka prostych substancji.
Nous był rodzajem subtelnej materii, "najsubtelniejszej ze wszystkich rzeczy", zasadą porządkującą wszystkie rzeczy, pobudzającą je do ruchu i kontrolującą ten ruch.
Psyche Platona - tłumaczone jako umysł lub dusza, pojęcia te nie były jasno rozgraniczone.
W filozofii chrześcijańskiej - umysłu pojawiała się rzadko.
Nowsze prądy filozoficzne przypuszczały atak na pojęcie umysłu.
Eliminatywny materializm - odniesienia do umysłu należy usunąć, gdyż są one nienaukowe i nie odpowiada im żaden fizyczne zjawisko.
Redukcyjni materialiści - pojęcia mentalne mają sens, ale dadzą się zredukować do zjawisk czysto materialnych.
Logiczny behawioryzm - wszystkie pojęcia mentalistyczne są synonimami zachowań i ruchów ciała. Ból jest synonimem reakcji i dyspozycji do reakcji typu organizmu jak jęki lub skurcze.
Behawioryzm metodologiczny - koncepcja umysłu ma sens, ale należy się ograniczyć do badania zachowania.
Teoria identyczności stanów centralnych - zjawiska psychiczne są tożsame ze stanami neurofizjologicznymi. Pojęcia psychologiczne i neurofizjologiczne są w istocie synonimami.
Gilbert Ryle - umysłu pomyłką kategorialną.
Hilary Putnam - nie istnieją wewnętrzne reprezentacje.
Świadomość - trudna do zdefiniowania.
John Locke: świadomość to "percepcja tego, co dzieje się we własnym umyśle".
Świadomość jako:
Pionierzy psychologii w XIX w. (Wilhelm Wundt, Oswald Külpe, Edward Titchener, William James) badania świadomości używając introspekcji.
Wundt twierdził, że psychologia zajmować się może tylko świadomością.
Introspekcja zamiast być nieomylna, doprowadziła do kryzysu i w efekcie behawioryzmu.
Poźniej psychologia odwróciła się całkowicie od tej koncepcji.
Naukowe badania świadomości - dopiero w ostatniej dekadzie XX w.
Nieświadomość (podświadomość) - Freud upowszechnił to pojęcie.
Nieświadome elementy psychiki mogą mieć wpływ na zachowanie,
Uświadomienie dzięki psychoanalizie może pomóc.
Koncepcje Freuda były wzorowane na hydraulice, np: "ciśnienie psychiczne".
Nieświadomość jako zbiór automatyzmów mózgowych wprowadzona została wcześniej przez neurologów.
Mało kto zdaje sobie sprawę z sensu używanych pojęć.
Efektem są dziwne poglądy na naturę umysłu.
Duch W, Duch i dusza, czyli prehistoria kognitywistyki. Kognitywistyka i Media w Edukacji 1 (1999) str. 7-38.
W. Duch, Wstęp do kognitywistyki - spis treści.
Bartłomiej Dobroczyński, Szlachetny banita na wygnaniu, Czy jest miejsce dla duszy w psychologii? Znak, Styczeń 2009.