Poprzedni rozdział. | Wstęp do kognitywistyki - spis treści.

Uwaga: te wykłady zostały zastąpione nową wersją.


Emocje i układ limbiczny

Układ limbiczny: pojęcie wprowadzone przez Paula Brocka.
Kora zakrętu obręczy tworzy pierścień (łac. limbus) wokół pnia mózgu.
Zwykle do układu limbicznego zalicza się:
  • korę zakrętu obręczy
  • korę okołowęchową
  • wzgórze
  • podwzgórze
  • hipokamp
  • sklepienie
  • ciała suteczkowate
  • jądra migdałowate

Słabo rozwinięty u gadów, dobrze u ssaków, większość struktur rozwinęła się w ciągu ostatnich 150 mln lat.

Drażnienie prądem tych obszarów wywołuje psychozy i halucynacje.
Zawiera struktury kontrolujące typowe zachowania dla danego gatunku.
Emocje, zachowania opiekuńcze, kora stara (limbiczna), jądra migdałowate (amygdala) kontrolują strach i agresję.

Stare teorie

  • William James: emocje to postrzegane reakcje organizmu; bodźce emocjonalne pobudzają korę czuciową, ta z kolei ruchową i reakcje fizjologiczne, a to postrzegane jest jako emocje.
    Uszkodzenia kory zmniejszają kontrole nad emocjami ale nie likwiduja podstawowych emocji.
  • Teoria Cannona-Barda: za reakcje emocjonalne odpowiedzialne jest podwzgórze; sygnały przechodzą najpierw przez wzgórze a stąd do kory i do podwzgórza, które z jednej strony przesyła je po modyfikacji również do kory, a z drugiej odpowiada za reakcje fizjologiczne, które występują jednocześnie z emocjami.

  • Papez (1937): powstawanie emocji zachodzi w pętli zaczynającej się od tylnej części wzgórza, przez którą sygnały zmysłowe docierają do kory czuciowej i podwzgórza. Kora czuciowa wpływa na zakręt obręczy, który przesyła je przez korę okołowęchową do hipokampa, stąd przez jądra przegrody do ciał suteczkowatych i innych jąder podwzgórza odpowiedzialnego za reakcje fizjologiczne organizmu. Pętla wraca z ciał suteczkowatych do przedniej części wzgórza i zakrętu obręczy.
    Odczuwanie emocji miało się wiązać z integracją sygnałów z kory czuciowej z sygnałami z podwzgórza.

Paul MacLean: 1949-1970, teoria układu limbicznego jako układu odpowiedzialnego za emocje
Krąg Papeza + węchomózgowie (kora okołowęchowa, śródwęchowa i okołohipokampowa), ciało migdałowate, przegroda i kora przedczołowa jako odrębny podukład, "mózg wegetatywny" lub emocjonalny.
Hipokamp jako struktura odpowiedzialna za analizę "symboliki niewerbalnej", nieświadomych skojarzeń; "klawiatura emocjonalna".
Doświadczanie i wyrażanie emocji wynika z kojarzenia bodźców wewnętrznych i zewnętrznych.
Powiązania teorii MacLeana z psychoanalizą.

Joseph LeDoux i inni: układ limbiczny nie istnieje?
Mgliste pojęcie, synonim większości ośrodków podkorowych powyżej pnia mózgu.
Hipokamp nie bierze udziału w reakcjach emocjonalnych.


Czym są emocje?

Emocje - automatyczne, krótkie; złożone reakcje organizmu, widoczne na zewnątrz, korelaty fizjologiczne.
Powstały w wyniku rozszerzenie mechanizmów zachowania homeostazy, by przygotować organizm do odpowiedniej reakcji.
Zaangażowany jest głównie pień mózgu i układ limbiczny, ciało jest obszarem ekspresji emocji.
Emocje tła, emocje pierwotne i wtórne (Damasio).

Jakie mamy pierwotne emocje? Różne teorie, zwykle 4 pary:
Smutek-radość (szczęście), odraza-akceptacja, strach-złość, zdziwienie-oczekiwanie.
Kombinacje lub wariacje - emocje wtórne.

Uczucia - w większości języków odróżniane od emocji.
Refleksyjne, obrazy stanu mózgu/organizmu wywołane emocjami.
Uczucia są prywatne, łatwe do ukrycia, umysł jest obszarem, w którym się pojawiają.
Zaangażowana jest głównie kora mózgu.

Uczucia: biologiczne czy wytwór społeczeństwa?
To co czuję zależy od kontekst społecznego.

Nastroje - emocje roziągnięte w czasie.
Emocje tła utrzymujące się dłużej przechodzą w nastroje.
Patologie: manie, depresje.

Afekt - obejmuje emocje, nastroje i uczucia.
Procesy zachowania homeostazy <=>emocje <=> uczucia <=> procesy poznawcze.

Funkcje podstawowych emocji - podobne u ludzi jak i u zwierząt.
Emocje są prawidłowo rozpoznawane na twarzach ludzi wszystkich kultur.
Emocje mobilizują organizmy do wykonywania pewnych czynności.

Przyjemność wywołuje pobudzanie elektryczne bocznej części podwzgórza (LH, lateral hypothalamus).
J. Olds, P. Milner (1956): szczur naciska na przycisk stymulujący LH bez przerwy.
Lezje jądra brzuszno-przyśrodkowego powodują zanik poczucia głodu i zagłodzenie.

Strach - łatwo warunkować, stąd dobrze poznany.
Lęk, niepokój - strach bez wyraźnego powodu.
Główna struktura: ciało migdałowate, około 10 jąder.
Odbieranie pobudzeń: bezpośrednio z wzórza (12 ms u szczura) lub przez korę (25 ms).
Wzgórze - ogólne cechy bodźca, reakcja natychmiastowa.
Kora sensoryczna: złożone aspekty bodźca, reakcja nieco późniejsza.
Kora przyśrodkowa przedczołowa: hamuje niewłaściwe zachowania.
Hipokamp i kora przejściowa (węchowa): pamięć i kontekst reakcji emocjonalnych.

Ekspresja emocji negatywnych: jądro środkowe (centralne) ciała migdałowatego pobudza wyspecjalizowane struktury odpowiedzialne za różne formy zachowań.

Jądro migdałowate uczy się reakcji warunkowych - pamięć emocjonalna.
Pamiętanie sytuacji emocjonalnie pobudzających - pamięć "błyskowa" (flashbulb).
Jest to związane z wydzielaniem adrenaliny przez nadnercza.

Czy procesy poznawcze i afektywne tak zasadniczo się od siebie różnią?
Interpretacja subiektywna - bardzo różna.
Procesy poznawcze - bardziej precyzyjne, zlokalizowane.
Procesy afektywne - mało precyzyjne, zdelokalizowane, mobilizujące mózg/organizm do określonego działania.

Ogólna zasada działania: pożądanie - działanie - spełnienie.

  • przymus działania uruchomiony zostaje przez bodziec wyzwalający:
    niski poziom glukozy-głód,
    ładne nogi - pożądanie,
    złożone potrzeby wynikające z modelu świata, np. potrzeba zrozumienia, teorii świata.
  • przyjemność z działania zgodnego z przymusem - rytuały, przygotowania, zaloty
  • zadowolenie, spełnienie - dopaminowy układ nagrody, aktywność brzuszno-przyśrodkowej kory przedczołowej.

Do powstania emocji konieczna jest interpretacja przez płaty czołowe.





Choroby afektywne

Urazy psychiczne: "zespół pourazowych zaburzeń emocjonalnych".
Silne stany lękowe zmieniają strukturę mózgu.
Konieczne blokowanie wydzielania adrenaliny.

Fobie: obezwładniające stany lękowe, ma około 10% ludzi, słabsze połowa.

Picasso panicznie bał się ścinania włosów i fryzjera
Pascal i Prus cierpieli na agorafobię.
Matejko - fobia ciemności.
Hans Christian Andersen - pożarów.
Michael Jackson - zarazki, Eddie Murphie - brud.

Fobie - reakcje warunkowe na ewolucyjnie przygotowane bodźce.
Korelacja fobii u bliźniąt jednojajowych - wskazuje na neuroanatomiczne przyczyny.
Szczury wydają ultradźwięki ostrzegające przed kotem; w ciele migdałowatym mają specyficzne neurony.
U człowieka: komórki ciała migdałowatego reagujące na wyrazy twarzy.
Uogólnianie lęku: w przypadku fobii może się rozszerzać na inne bodźce wyzwalające.
Fobie - uczenie głównie podkorowe, zbyt słabe hamowanie przez korę.

Panika: intensywny, krótkotrwały okres przerażenia.
Związana jest z fobiami lub lękami.
Powoduje bardzo silne pobudzenie AUN.
Hiperwentylacja, CO2, mleczan sodu, sugestia (np. pokazanie pozornie rosnącego tętna) mogą wywołać napady paniki.
Obserwacja własnych doznań cielesnych może wywołać stany lękowe: skutki warunkowania?

Wrodzony mechnizm paniki jako ostrzeżenie przed uduszeniem (Donald Klein)?
W dolnej części pnia mózgu są komórki reagujące na poziom CO2 we krwi, połączone z ciałem migdałowatym.
Korelacja poziomu CO2 z stanem fizjologicznym tworzy bodźce warunkowe.
Myśl o podwyższonym tętnie pobudza pamięć epizodyczną o ataku paniki, hipokamp => ciało migdałowate.
Odpowiedzialny: nadczynność w prawym zakręcie hipokampa; skłonności do paniki gdy jest nadmiernie ukrwiony.

Brak strachu: zwapnienie jąder migdałowatych (znanych jest tylko kilka przypadków).
Bardzo niebezpieczne, łatwo się zabić.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD): nawroty myśli lub obrazów.
Obsesyjne stany umysłu => czynności natrętne, rytualne, symboliczne, np. ciągłe mycie rąk, przymus liczenia, obawa przed pomyłką, obsesje moralne, poczucie winy.
Silne symptomy => nerwica natręctw.
Pobudzenia jądra ogoniastego, jednego z jąder podstawy mózgu, ma projekcje do płatów przedczołowych.
Jądro ogoniaste: automatyzmy myślenia.

Syndrom (zespół) Tourette'a (ma go 1 osoba na 2000): co kilkanaście minut kilkumin. epizody niekontrolowanych ruchów, tiki, obsceniczne słowa.
W lewej półkuli mózgu: brak aktywności w tylno-bocznej okolicy przedczołowej (A), odpowiedzialnej za planowanie czynności; zwojów podstawy kontrolujących ruchy automatyczne (B); przedniej części kory obręczy (C), związanej ze skupianiem uwagi.

Najpierw poczucie przymusu, potem ruchy ciała i okrzyki
Pobudzenie skorupy (jedno z jąder podstawy mózgu), które ma projekcje do kory przedruchowej.
Skorupa - automatyzmy działania.

OCD, Tourett - brak kontroli wyuczonych działań.
Zespół niedoboru nagradzania - nigdy nie ma się dosyć, brak zadowolenia - bardzo częsty, stąd hazard, narkomania, alkoholizm, obżarstwo ...
Być może konieczna będzie genetyczna modyfikacja ludzi by zapewnić sprawniejsze działanie mechanizmu nagrody.

Problemy z rozpoznawaniem swojego stanu emocjonalnego - uszkodzenia płatów czołowych.
Syndrom płatów czołowych - płaskość emocjonalna, problemy z podejmowaniem decyzji.
Alekstymia - niezdolność do wyrażania emocji; człowiek jest wściekły a zachowuje się spokojnie ("siła spokoju").

Uśmiech spontaniczny i towarzyski - inne mięśnie twarzy; spontaniczny angażuje mięśnie wokół oka, towarzyski głównie ust.

Emocje zwykle silniejsze od rozumu: więcej jest projekcji z ośrodków podkorowych odpowiedzialnych za emocje niż odwrotnie.



Literatura

J. LeDoux, Mózg emocjonalny. Wyd. Media Rodzina, Poznań 2000


Następny rozdział. | Wstęp do kognitywistyki - spis treści.