Odkryto wiele skamienielin
praprzodków człowieka, czyli dwunożnych
hominidów bez ogona, ale co należy uznać już za człowieka?
Ramapitek (siwapitek), to człekopodobna małpa, uznawana początkowo za przodka hominidów; obecnie uważa się ją za praprzodkiem
orangutana.
Nasi praprzodkowie byli praworęczni, a małpy nie mają takich preferencji; można to wnioskować z narzędzi, malunków paleolitycznych, uszkodzeń czaszek zwierząt.
Wspólny przodek hominidów i małp naczelnych żył ponad 7 milionów lat temu.
Przypuszcza się, że nastąpiło
mieszanie się genów pra-ludzi i szympansów około 5.5 mln lat temu,
99 procent czasu człowiek żył na sawannie, przez miliony lat był myśliwym-zbieraczem; dopiero od 10.000 lat, po ostatnim okresie lodowcowym, zaczął prowadzić rolniczy tryb życia.
Z grubsza: 100.000 pokoleń zbieracko-myśliwskich, 500 rolniczych i ostatnie 10 przemysłowych.
Rezultat braku ćwiczeń fizycznych w ostatnich latach może być częściowo odpowiedzialny za wiele problemów ze zdrowiem.
Ćwiczenia zwiększają ukrwienie, ale bardziej złożone czynności (wspinaczka, gry zespołowe, taniec) mają silniejszy pozytywny wpływ na mózg, wzrasta poziom
czynnika wzrostu neuronów BDNF,
struktury związane z regulacją emocji
(jądro półleżące)
są silnie połączone z prążkowiem, związanym z ruchem.
Prace na temat
wpływu ćwiczeń na rozwój mózgu.
Wymarłych gatunków człowiekowatych jest wiele.
| Najstarszy hominid: Ardipithecus ramidus, szczątki czaszki, 4.4 mln lat, dwunożny, ok. 120 cm. | |
| Australopithecus anamensis, 4.2-3.9 mln lat, między człowiekiem a małpą. | |
 |
Australopithecus afarensis, 3.9-3 mln lat, dwunożnym, płaski nos, cofnięty podbródek, małpia twarz, 375-550 cm3, ludzkie zęby, 150 cm. |
 |
Australopithecus africanus, 3-2 mln lat, 420-500 cm3 |
| Australopithecus aethiopicus, 2.6-2.3 mln lat, tylko jedna czaszka. | |
 |
Australopithecus robustus, 2-1.5 mln lat, ok. 530 cm3, pierwsze narzędzia? |
 |
Australopithecus boisei, podobny do robustus |
 |
Homo habilis, 2.4-1.5 mln lat, ogólnie podobny do australopiteków, ale 500-800 cm3, bardziej ludzki, narzędzia, mowa (ślady ośrodka Broki), 130 cm, 45 kg. |
 |
Homo erectus, 1.8-0.3 mln lat, 750-1225 cm3, silny, żył w Afryce i Azji, używał już ogień. |
 |
Homo sapiens (archaiczny), człowiek z Cro-Magnon, 500-100 tys. lat, 1200 cm3, kształt czaszki przypomina ludzki, czoło cofnięte, brwi wysunięte. |
 |
Homo sapiens neanderthalensis, 230-35 tys. lat, 1450 cm3, ok. 168 cm, grube kości, robili narzędzia, broń, rozwinęli kulturę, chowali zmarłych. |
 |
Homo sapiens sapiens: wczesny ok. 200-160 tysięcy lat (najstarsze znane kości są znad rzeki Omo), 1100-1400 cm3, współczesny około 40.000 lat temu, kultura Cro-Magnon, narzędzia z kości i rogu, rzeźba, dekoracje, malunki na ścianach jaskiń, paciorki, figurki z gliny, muzyczne instrumenty. |
Prawdopodobnie były jeszcze inne
człeko-podobne gatunki, ale przegrały konkurencję z człowiekiem współczesnym, np. odkryty w 2004 roku na wyspie Flores mały
homo florensis (zwany populanrie hobbitem), wymarł dopiero 12.000 lat temu. Lokalne legendy o
małych ludziach Ebu Gogo
mogą być wspomnieniem z tego okresu.
W marcu 2010 roku na Syberii odkryto palec i zidentyfikowano (Svante Pääbo i Johannes Krause, Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, Lipsk) DNA nowego gatunku nazwanego początkowo X-woman, lub
Denisova honimin.
Takie zestawienia sprawiają błędne wrażenie ciągłego postępu od prymitywnych from praludzkich do homo sapiens sapiens.
Paleoantropologia posługiwała się pojęciem "behavioral modernity", behawioralnego podobieństwa do współczesnego człowieka, ale to jest wynik hierarchicznego myślenia.
Obecnie (Shea 2011) zwraca się raczej uwagę na zróżnicowanie strategii behawioralnych, które widać w wytwarzanych przez człowieka artefaktach.
Wczesny homo sapiens był już zdolny do dużego zróżnicowania zachowania dostosowując się do różnych warunków, nie było więc wyraźnego przejścia do współczesnej formy naszego gatunku,
izolowane grupy reprezentujące kultury pierwotne nie różnią się istotnie od dawnych form homo sapiens.
Najstarsze ślady Homo Sapiens
w Europie pochodzą sprzed 35 000 lat, z Afryki sprzed 200 000 lat, na Bliskim Wschodzie 80-125 000 lat, w Jaskini Zhiren w Chinach znaleziono kości sprzed 100 000 lat, w Australii sprzed 42 000 lat
Neandertalczycy zniknęli ok. 35-30 tys. lat temu, najmłodszy znaleziony szkielet liczy 37.000 lat.
Nie tylko chowali swoich zmarłych posypując kwiatami, wytwarzali paciorki, byli prawdopodobnie zdolni do symbolicznego myślenia, gotowali też mięso, więc potrafili się posługiwać ogniem.
W 2010 roku udało się zsekwencjonować
genom neandertalczyków
(z sproszkowanych kości); gen FOXP2 związany z mową jest u nich taki sam jak u homo sapiens.
Badania pokazują, że po wyjściu homo sapiens z Afryki a przed podziałem na populacje Azjatyckie i Europejskie (50-100.000 lat temu) doszło do mieszania się genów obu gatunków i
około 1-4% genomu homo sapiens
pochodzi od neandertalczyków; jest to jednak nadal kontrowersyjne odkrycie.
34.000 lat temu znikł też
Homo erectus.
Czy homo sapiens krzyżował się też z innymi gatunkami oprócz neandertalczyków? To również jest kwestią sporną (Portin 2007).
W ciągu ostatnich 3 mln lat doszło dwukrotnie do duplikacji genu SGRAP2 i jak pokazano (Megan Dennis, Uni. Washington, 2011) miało to wpływ na migrację neuronów i powiększenie kory mózgu.
Nawet niewielka przewaga jakiegoś gatunku zajmującego tę samą niszę ekologiczną co drugi wystarczy by po kilku tysiącach lat pozostał tylko ten jeden.
Przykłady: torbacze Ameryki Południowej, wytępione całkowicie przez gatunki przybyłe z północy w ciągu kilku tysięcy lat. Wytępienie wielkich ptaków, np.
dodo i moa, prawdopodobnie było wynikiem pojawienia się ssaków.
Człowiek potrafi biegać na długie dystanse, Buszmeni goniąc zwierzynę tak długo, aż padnie zmęczona - jest to możliwe bo pocimy się przez skórę, nie musimy dyszeć by się chłodzić, tak jak zwierzęta.
Ostatnie 100,000 lat: delikatniejsze zęby i kości, w porównaniu z okresem górnego paleolitu (30,000 lat) ok. 20-30%.
Im większy mózg, tym bardziej przetworzona była żywność i potrzebna była mniejsza siła fizyczna.
Tendencje w ostatnich 30.000 lat (G. Cochrane, J. Hawkins):
Zmiany genetyczne mogą ludzi cofnąć do wczesnego poziomu ...
zespół Uner Tan, zanotowany w południowej Turcji, to brak dwunożnej lokomocji, prymitywna mowa, poważny niedorozwój
(film lokalnie).
Zmiany genetyczne nadal zachodzą: gen
MCPH1 mikrocefalin, a zwłaszcza
haplotyp D, świadczy o tempie zmian komórkowych.
Ewolucja mózgu człowieka: wielki skok i
rozprzestrzenienie się homo sapiens
po świecie nastąpił 100.000 lat temu.
Co go spowodowało?
75.000 lat temu
wybuch wulkanu Toba
na Sumatrze spowodował trwającą 6 lat "wulkaniczną zimę", temperatura mogła spaść nawet o 15 stopni.
Widać to po zawartości dwutlenku siarki w lodowcach Grenlandii i innych; krater z jeziorem Toba (100 km długości) jest pozostałością po tym superwybuchu.
Wymarło większość roślin a z ok. miliona ludzi rozproszonych po świecie przetrwało kilka tysięcy ludzi w Afryce Wschodniej.
Wymusiło to konieczność współpracy ludzi, którzy przetrwali, po tym wydarzeniu zaczał się handel obsydianem na duże odległości, przedtem obsydian używany był tylko lokalnie.
Mózg proto-ssaków znacznie się powiększył w stosunku do gadów już około 200 mln lat temu głównie z powodu selekcji na lepszy węch, a potem móżdżek związanych z koordynacją ruchów; ssaki około 65 mln lat temu potrafiły to wykorzystać łącząc z dotykiem i innymi zmysłami (Rowe i inn 2011).
Wielkość mózgu powoli rosła u wszystkich ssaków, ale znacznie szybciej u tych gatunków, które prowadzą złożone życie społeczne (Shultz, Dunbar, 2010).
Na podstawie datowania i pomiarów skamieniałych czaszek ustalono, że szybkość wzrostu wielkości mózgów (encefalizacji) była największa u antropoidów mających najbardziej złożone struktury społeczne - widać to był nacisk ewolucyjny.
Konkurencja pomiędzy inteligentnymi osobnikami z tego samego gatunku wymusza dalszy wzrost inteligencji - główną przyczyną zgonów na Nowej Gwinei do połowy 20 wieku były wzajemne walki plemienne.
Konkurencja interpretowana jest jako zło, sąsiadujące plemiona na Nowej Gwinei miały o sobie wzajemnie jak najgorszą opinię, a jednak właśnie to mogło być motorem ewolucji.
Motorem ewolucji, która przygotowuje nas do przetrwania w obliczu zmiennych warunków, może być utrzymywanie zachowań, które określamy jako zło.
|
Teoria Williama Calvina (z książki The Throwing Madonna): rzucanie ostrymi kamieniami w stada zwierząt wymaga dużego mózgu.
Dwunożność rozwinęła się ok. 5-10 mln lat temu, narzędzia 2 mln lat, wtedy też wydłużyły się nogi, ogień używany jest od ok. 700.000 lat.
Oceny kiedy ludzie mieli
wspólnego pra...pradziadka pokazują, że było to zaledwie 5-15 tys. lat temu.
|
 |
Historia praczłowieka znana jest stosunkowo dobrze.
Kultura olduwajska to najstarsza
kultura paleolitu,
sięga okresu 2 mln lat.
Kultura aszelska istniała od 1.5 mln lat do ok. 50.000 lat temu.
Epoka kamienna skończyła się około 12.000 lat temu, w jej etapie końcowym, nazwanym neolitem, pojawiają się stałe osady, uprawa roślin i hodowla zwierząt, czyli
rewolucja neolityczna.
Po niej nastąpiła
epoka brązu (ok. 5400 lat temu w Egipcie)
i epoka żelaza (3500 lat temu).
Nowe wynalazki prowadzące do zmian początkowo były bardzo powolne, ale wraz z rozwojem handlu i kontaktów odległych kultur ze sobą następowały coraz szybciej.
Sztuka paleolityczna
pochodzi sprzed 30-40.000 lat:
malowidła z Altamiry
odkryte w 1870 roku uznawane były przez 20 lat za mistyfikację;
przedstawienia symboliczne w sztuce paleolitycznej poprzedzały realizm.
Kultury paleolitu
są znane z produkcji narzędzi z kamienia, rogu i kości.
Instrumenty muzyczne i dobra akustyka jaskiń, w których mieszkali ludzie pod koniec epoki kamiennej, sprzyjała zabawom z dźwiękami; takie zabawy sprzyjały lepszej kontroli aparatu głosowego.
80% malowideł sztuki jaskiniowej pochodzi z czasów
kultury magdaleńskiej, 18-11.000 lat temu.
Przedstawiają zwierzęta, płaskorzeźby ludzi, hybrydy ludzi i zwierząt - może były to wizje, jak w kulturach szamańskich?
Rozwój mózgu w okresie płodowym i w dzieciństwie jest bardzo szybki.
Ssaki zużywają muszą kilkadziesiąt razy więcej energii niż gady.
Mózg ma tylko 2% masy ciała, ale zużywa 20-25% energii całego organizmu.
Duży mózg wymaga obfitości pożywienia.
Konieczne było odpowiednie pożywienie, polowania by przetrwać zimę.
Mięsożercy mogą żyć na dowolnym dostatecznie dużym obszarze, roślinożercy są ograniczeni terytorialnie.
Duży mózg to duży kłopot (K. Vonnegut, Galapagos).
Wielkie rozmiary mózgu noworodka wymagały poszerzenie miednicy, jedynie u człowieka występujące bóle porodowe oraz wyjątkowo długi okres dojrzewania.
Czy mózg nadal ewoluuje? Tak, ale objętość czaszki się zmniejsza, zwiększa się tylko część czołowa.
Badania porównawcze czaszek z pleistocenu (sprzed 2 mln lat) i holocenu (sprzed 10.000 lat) z Afryki, Azji i Europy pokazują, że czaszki zmieniały się dość wolno, nieco szybciej w ostatnich 20-30 tysiącach lat (Cochrana, Hawks).
W tym czasie średnia objętość zmalała od 1500 cc do 1350 cc, największe mózgi miał człowiek
rozumny kopalny z Cro-Magnon.
W ostatnich kilkuset latach objętość czaszki wydaje się znowu rosnąć.
Czemu mózgi ludzi zmalały? Mogło być po temu wiele przyczyn:
Gen Microcephalin (MCPH1) jest jednym z 6 genów, które mogą powodować
mikrocefalię, bardzo małą czaszkę, i mózgi poniżej 900 gramów.
Wariant tego genu zwany haploptypem D pojawił się pomiędzy 14,000 a 60,000 lat temu, zwiększył swoją częstotliwość i jest skorelowany z wielkością mózgu.
Szczególnie częste są chromosomy z tym haplotypem D tam, gzie mózg musiał ulec znaczej adaptacji, w Azji północnej i wschodniej oraz obu Amerykach.
Stare formy genów MCPH1 i MCPH5 występują szczególnie często w populacjach posługujących się językami tonalnymi, ale nie wiadomo czemu tak się dzieje.
Medycyna ewolucyjna
Jaki jest sens bólu zęba? Odpowiedź jest możliwa tylko w kontekście ewolucyjnym.
Dlaczego istnieją wirusy i dziedziczne choroby? Czemu ewolucja ich nie wyeliminowała?
Niestety przeciwnik jest inteligentny ... ale czasami choroby mają pozytywne strony i ujawniają się stosunkowo późno.
Np. pozytywne spojrzenie na zaburzenia uwagi
lub
na schizofrenię.
Medycyna ewolucyjna odkryła, że choroby dziedzicznie przekazywane mają czasem pozytywne własności, np. najczęstsza z nich
hemochromatoza (nadmierne wchłanianie żelaza),
daje częściową odporność na dżumę oraz gruźlicę, a choroby te dziesiątkowały populację w Europie.
Mutacja genu apoE4
jest rozpowszechniona na północy Europy, podwyższa poziom cholesterolu, ale pozwala na sprawniejszą produkcję witaminy D.
Powstało wiele hipotez mających na celu
ewolucyjne wyjaśnienie przyczyn depresji, która jest najczęstszą chorobą mózgu.
Niektóre dolegliwości są rezultatem wczesnej ewolucji, która nie cofa się i nie projektuje organizmu od nowa.
Otyłość stała się plagą krajów rozwiniętych, bo jesteśmy naturalnie wyposażeni w mechanizmy gromadzenia i oszczędzania energii, które zakładają niedobór a nie stały dostęp wysokokalorycznego pożywienia. To prowadzi do chorób związanych z otyłością, cukrzycy typu 2, osteoporozy.
Lenistwo pozwalało oszczędzać energię, ale mając jej pod dostatkiem stąło się wadą.
Płaskostopie jest wynikiem używania butów na twardej podeszwie, dlatego dobrze jest chodzić boso.
Ceną ewolucji jest konieczność powstawania błędów, np. raka. Gdyby wszystkie błędy były eliminowane to zmiany nie byłyby możliwe i w efekcie zmiana warunków mogłaby doprowadzić do zagłady gatunku.
O przeszłości człowieka można też wnioskować na podstawie
archeoparazytologii, czyli rozwoju jego pasożytów.
Człowiek utracił owłosienie, co zmniejszyło szansę pasożytów, które przyczepiają się do zwierząt.
Na człowieku żyją trzy rodzaje wszy, w tym wszy odzieżowe, co pozwala ocenić, że homo sapiens zaczął używać ubrania 140-170 tysięcy lat temu (David Reed, Florida Museum of Natural History, 2011), a stracił owłosienie około miliona lat temu.
Dlaczego mamy tylko dwie płci? Organizmy jednopłciowe są w większości prymitywne: bakterie, grzyby, rzadko inne.
Dwie płci przyspieszają adaptację do zmiennych warunków środowiska, krzyżowanie jest bardziej efektywne niż mutacje, dając większe szanse w wyścigu z wirusami i pasożytami.
Więcej płci umożliwia jeszcze większe zróżnicowanie ale zwiększa koszty udanej reprodukcji; modele matematyczne biologii populacyjnej pokazują, że dwie płci są optymalnym rozwiązaniem.
Większość ryb rafowych zmienia płeć przynajmniej raz w życiu.
Hermafrodytyzm występuje u roślin, robaków, małż, ryb i ludzi.
Istnieją trzy-płciowe mrówki (Pogonomyrmex), których królowa płodzi potomstwo z dwoma rodzajami samców, by spłodzić robotnice i królowe, do przetrwania kolonii potrzebne są 3 linie DNA.
Istnieją też śpiewające ryby z gatunku
plainfin midshipman (Porichthys notatus), u których są dwa rodzaje samców!
Ewolucja człowieka nie wydaje się wcale bardziej zaskakująca niż ewolucja żyrafy, słonia czy delfina, a powiększenie mózgu od makaka do szympansa porównywalne z powiększeniem od szympansa do człowieka.
Słoń
malujący obrazki trąbą.
Matt Ridley: „niepokojąca jest myśl, że mózg człowieka stanowi neurologiczną wersję pawiego ogona - ozdobę ukształtowaną w celu pokazu seksualnego, której wirtuozeria we wszystkim od rachunku różniczkowego do rzeźby jest być może tylko skutkiem ubocznym zdolności oczarowania.”
"Cywilizacja",
od łacińskiego "civilis" = obywatelski, albo "cyvis" = miasto.
Mity hebrajskie słusznie wywodzą cywilizację od wynalazcy rolnictwa Kaina, ale też przypisują mu złe cechy - dlaczego?
Uprawa roślin
zaczęła się przed ok. 11.000 lat, kiedy zaczęto uprawiać pierwsze zboża, parę tysięcy lat później
udomowiono zwierzęta.
Kultura zbieracko-łowiecka była zdrowsza, ale mniej liczna.
Około 8000 lat temu globalne ocieplenie i stopnienie lodowców spowodowało serię wielkich katastrof klimatycznych:
podniesienie się w ciągu roku poziomu mórz o metr, potop czyli zalanie brzegów Morza Czarnego, wędrówki ludów, upustynnienie Sahary około 7000 lat temu w wyniku zmiany strefy deszczów monsunowych; wielkie zmiany następowały w przeciągu życia kilku pokoleń, zmuszając uciekających ludzi do koncentracji w miastach nad Nilem i w innych miejscach.
Ilustrują to serie "Dzieje ludzkości w obliczu klimatu - Triumf Homo sapiens", orig.
Men on Earth, Discovery World),
oraz seria BBC The Incredible Human Journey.
Wprowadzenie uprawy zbóż spowodowało szybki wzrost ludności, ale monotematyczne odżywianie doprowadziło do pogorszenie stanu zdrowia, pojawiły się zarazy i choroby.
Zmieniła się też struktura społeczna. Tęskniono za złotym wiekiem lub rajem.
Wielkie skupiska ludzi musiały mieć w czasie przerwy w rolniczych pracach jakieś zadania do wykonania, choćby po to by stłumić agresywne popędy.
Budowanie megalitycznych struktur, piramid, rysunków na pustyni, oczywiście uzasadnianie potrzebami religii, zajmowało im dużo czasu, zaspakajająć przy okazji inne potrzeby.
Rozwój społeczny następował w harmonii z przyrodą, duże znaczenie miały cykle roczne, stąd np. święto wiosny i inne obrzędy pogańskie.
Rozwój obyczajów i form zachowania częściowo wzorowany był na rytuałach zwierzęcych, co widać w starożytnych tańcach ludowych.
Pęd do władzy, ambicje polityczne mogą się wywodzić z genetycznie uwarunkowanych atawistycznych pozostałości do dominacji nad stadem.
Czynniki kulturowe stały się równie ważne jak czynniki genetyczne w dalszej ewolucji.
Ewolucja genetyczna człowieka gra coraz mniejszą rolę, ewolucja kulturowa zmieniła zachowania i ma duży wpływ na dalszą ewolucję genetyczną
(efekt Baldwina).
Krytyczny okres rozwoju mózgu przypada na okres przed narodzinami i pierwsze miesiące życia.
"Imprinting", czyli natychmiastowe wpojenie wzorca matki po narodzinach, to zjawisko odkryte przez Konrada Lorenza, który matkował gęsiom gęgawym.
Istnieje też płciowy imprinting, niektóre zwierzęta preferują partnerów z gatunku, który się nimi opiekuje, a nie swojego własnego.
Wpojenie kulturowe bardzo utrudnia samodzielne myślenie, stąd poglądy dominujące w danym społeczeństwie (dotyczące rasy, religii czy moralności) są kwestionowane tylko przez nieliczne jednostki.
Eugenika
Człowiek próbował kontrolować swoją dalszą ewolucję, ale źle się to skończyło.
Sir Francis Galton, pionier statystycznych metod badania dziedziczności, przyczynił się do powstania
eugeniki, idei "poprawy" rasy ludzkiej przez świadomy wpływ na reprodukcję, a więc świadomego ukierunkowania eugeniki.
Brytyjska arystokracja przekonana była o wyższości rasy Anglo-Saxońskiej; Niemcy o wyższości rasy aryjskiej.
Eugenika była bardzo popularna w USA na przełomie 19 i 20 wieku, w 1924 roku zaostrzono przepisy imigracyjne, wydalano nie tylko kryminalistów i przewlekle chorych, osoby o niskim ilorazie inteligencji, ale nawet "podle wyglądających".
W stanie Connecticut w 1896 roku zakazano małżeństw umysłowo upośledzonym i chorym na padaczkę, inne stany wprowadziły wkrótce te same prawa, które zlikwidowano dopiero w większości stanów w połowie lat 1960, a w stanie Oregon w 1983 roku!
Początkowo eugenika nie była rasistowska, zmierzała tylko do likwidacji chorób dziedzicznych, lecz przymusowa sterylizacja rozpowszechniła się praktycznie we
wszystkich krajach świata (pokazuje to film dokumentalny
Homo Sapiens 1900.
Na tej fali społecznej akceptacji wprowadzono też prawa dotyczące segregacji rasowej.
W dzisiejszych czasach eugenika dyskutowana jest w związku z możliwościami inżynierii genetycznej.
Za różnorodnością form organizmów doszukać się można głębszych, wspólnych i niewiele się różniących struktur genetycznych.
Podobnie za różnorodnością kultur można się doszukiwać prostszych, ukrytych mechanizmów: zajmuje się tym
ewolucjonizm kulturowy, socjobioogia
i psychologia ewolucyjna.
Rozumienie ras ludzkich, wystawa "RACE: Are we so different?", podsumowująca historyczne, naukowe, socjologiczne i ustawodawcze ujęcia różnic pomiędzy ludźmi.
Kategoryzacja na różne rasy opierała się na cechach zewnętrznych, głównie kolorze skóry (ale kto tu jest kolorowy ... biali opalają się na czarno i przybierają różne odcienie, czarni są jednokolorowi".
Zupełnie inaczej wygląda kategoryzacja oparta np. na cechach odcisków palców (pętle, wiry i łuki), odporności na specyficzne choroby (np. malarię), zdolności do trawienia różnych pokarmów (np. mleka), lub genetyki.
Każda kategoryzacja zależy od tego jakie cechy wybierzemy i jakie różnice dopuszczamy wewnątrz grupy: jeśli róznice mogą być duże to mamy jedną grupę ludzką, jeśli bardzo małe to każdy człowiek jest odrębną kategorią.
Dendrogramy pokazują wyniki kategoryzacji w sposób wizualny.
Ostatnie wyniki badań genetycznych pokazują, że duże grupy mniejszościowe w USA (afroamerykanie, latynosi, europejczycy) mają mieszankę genów i pojęcie rasy nie koreluje się z oceną ryzyka różnych chorób (Bamidele i inn, PLOS One 6(5), 2011).
Szczątki ludzkie sprzed zaledwie 20.000 lat są bardzo do siebie podobne, wszyscy ludzie mieli afrykański typ budowy, zróżnicowanie nastąpiło bardzo niedawno na skutek zajmowania nowych nisz ekologicznych przez człowieka.
Idea "walki o byt" i przeżywania najbardziej przystosowanych to jeden z efektów książki
"O pochodzeniu człowieka i doborze płciowym" (1871)
Karola Darwina.
Genetyka populacyjna, czyli genetyka połączona z teorią ewolucji, rozwinęła się pod koniec lat 1920, w pracach S. Wrighta, J.B.S. Haldana i R. Fishera.
Hipoteza: wszystkie zachowania społeczne kontrolowane są przez dobór naturalny i płciowy.
Co podlega przystosowaniu w tym procesie?
William D. Hamilton (1964) przedstawił nowe spojrzenie na ewolucję: geny sterują zachowaniem organizmów realizując swoje długofalowe strategie.
Mrówki, pszczoły i inne owady podporządkowują życie jednostki całkowicie interesom ogółu, dlaczego powstały takie zachowania altruistyczne?
Strategia skrajnego altruizmu jest bardzo korzystna i stabilna z punktu widzenia genów jak i grup społecznych, ale nie dla poszczególnych nosicieli.
U owadów giną osobniki, które nie mają swojego potomstwa, wiec nie jest to wielka strata dla roju.
Altruizm odwzajemniony
jest dobrą strategią dla różnych zwierząt żyjących w grupach, w tym ludzi; zachowania korzystne dla grupy utrwalają się i stają normą.
Społeczeństwa ludzkie tworzą znacznie bardziej złożone grupy niż zwierzęce, wykorzystujące do tego kulturę, religię, prawo, wspólny język i przynależność narodową (Hammerstein 2003).
Standardowe matematyczne modele ewolucji pokazują, w jaki sposób altruizm sprzyja rozwojowi kolonii mrówek czy innych zwierząt społecznych (Nowak, M. A., Tarnita, C. E. & Wilson, E. O.
Nature doi:10.1038/nature09205, 2010).
Życie mrówek
jest bardzo zróżnicowane, jest ok. 12.000 gatunków, w tym gatunki prowadzące życie wojowniczych nomadów, hodujące mszyce, posiadające uprawy, oparte na niewolnictwie i porywaniu innych mrówek, tworzące małe i bardzo duże kolonie.
Geny mrówek nie różnią się istotnie od siebie, ale
procesy epigenetyczne
takie jak metylacja DNA mogą decydować o zróżnicowaniu białek i budowy ciała
(Bonasio, R. et al, Genomic Comparison of the Ants ...
Science 329, 1068-1071, 2010).
Powstanie płci było korzystne bo pozwalało na mieszanie materiału genetycznego, przyspieszając wyścig ewolucyjny pomiędzy drapieżnikami i ofiarami, np. utrudniając działanie pasożytom.
"Hipoteza czerwonej królowej" (Leigh Van Valen, 1973), mówi, że system musi ciągle ewoluować, by jego przystosowanie się nie zmniejszyło.
Jest jednak pewien margines zmian, w ramach którego dobrze przystosowane gatunki mogą przetrwać, np. krokodyle i inne archozaury; większe zmiany klimatyczne mogą być jednak dla nich zabójcze.
Edward O. Wilson, entomolog badający mrówki, stworzył w 1975 roku
socjobiologię, naukę próbującą wyjaśnić obserwowane zachowanie zwierząt (pisał głównie o owadach) za pomocą ewolucyjnych przyczyn.
W książce
"Socjobiologia. Nowa synteza" (1975) stwierdził, że właściwą podstawą dla socjologii jest biologia.
W popularnej książce "O naturze ludzkiej" (1978) przedstawił socjobiologię kultury ludzkiej, próbując podać biologiczne uzasadnienia wszystkich cech kultury!
Spotkały go za to liczne prześladowania - każdy, kto próbował wówczas wyjaśnić ludzkie zachowanie odwołując się do biologii oskarżany był o "prymitywny biologizm".
Nie ma obecnie wątpliwości, że zachodzi ko-ewolucja biologiczna i kulturowa (Alcock, Triumf sociobiologii, 2001).
Psychologia ewolucyjna twierdzi, że biologia i ewolucja determinuje zachowania społeczne i psychologię jednostki.
Są cechy stałe, uwarunkowane potrzebami biologicznymi, wspólne dla wszystkich ludzi.
Ludzie we wszystkich społecznościach rozpoznają swoje intencje, emocje, twarze, status społeczny, mają więzy rodzinne, wyobraźnię, tworzą mapy mentalne, mają skłonności do zabawy, plotkowania, poczucie humoru, piękna ...
Ewolucji ulega język, obyczaje, moda, architektura, sztuka, technologia, tradycje kulinarne...
Tempo ewolucji kulturowej jest znacznie szybsze niż biologicznej, ko-ewolucja to jeden z wielu mechanizmów rozwoju mózgu.
Pokrewieństwo genetyczne coraz bardziej zastępowane jest pokrewieństwem kulturowym.
Zjawiska kulturowe, takie jak rozwój języka i związany z tym rozwój struktur mowy mózgu zmieniły społeczeństwa ludzkie, wpłynęły na psychologię jednostek, rozwój społeczny, zmieniły mechanizmy dziedziczenia.
Rozwój języka wymagał zdolności do imitacji odgłosów wokalnych, zdolności której nie mają małpy naczelne.
Język wymaga nie tylko fonologicznych symboli (etykiet) wskazujących na stany wewnętrzne mózgu, ale pomaga w lepszej kategoryzacji tych stanów, a wiec pełni istotną rolę w procesach myślenia i kojarzenia.
Pismo powstało około 6.000 lat temu. Czy był to dobry wynalazek? Przyspieszył gromadzenie wiedzy (ewolucję kulturową), ale zmienił sposób korzystania z pamięci.
Internet i dostępność do wiedzy jeszcze to przyspieszyła - czy to znaczy, że edukacja staje się zbędna? Nie, chociaż może zmienić zadania edukacji. Informacja nie zastąpi wiedzy i głębszego zrozumienia. Trzeba najpierw wiedzieć czego szukać, inaczej skończymy z chaosem w głowie.
W 1569 roku Johannes Goropius Becanus, lekarz i naturalista z Antwerpii, opublikował książkę, w której argumentował, że Adam i Ewa w raju rozmawiali po flamandzku z antwerpskim dialektem i wszystkie inne języki z tego się wywodzą.
W lingwistyce podobne rewelacje ogłaszane są do dzisiejszego dnia, dlatego na pamiątkę Becanusa przyznawane są
nagrody Becky za najgłupsze wypowiedzi na temat języka,
przez redakcję Language Log.
Zbytnia stabilność cywilizacji może doprowadzić do jej upadku gdy zmienią się warunki życia.
Złożoność cywilizacji sprzyja jej niestabilności, gdyż do jej upadku wystarczy, by jedna z kluczowych grup posiadających niezbędną wiedzę wymarła.
Być może jesteśmy właśnie na drodze ku upadkowi: coraz mniej ludzi wie, jak działają telefony, komputery czy systemy konieczne do utrzymania działania infrastruktury miasta. Żaden człowiek nie potrafi zbudować telefonu komórkowego: potrzeba do tego dużej grupy specjalistów od wielu zagadnień.
Mark Bauerlein, Dumbest generation, analizuje przyczyny intelektualnego upadku naszych czasów, twierdząc, że nigdy w historii tak wielu głupich ludzi nie żyło tak dobrze.
Czemu nadal istnieją społeczności pierwotne, dla których czas się zatrzymał?
Tempo ewolucji nie jest wszędzie jednakowe, zależy od warunków lokalnych.
Na drodze ewolucji jest wiele dość stabilnych rozwiązań i społeczeństwa izolowane mogą w nich utknąć na całe wieki ...
Jarred Diamond (2000) analizował np. wpływ geografii na rozwój cywilizacji: te kraje, które były izolowane (np. w obu Amerykach, rozciągających się z Północy na Południe, gdzie warunki zmieniają się mocno) poczyniły znacznie mniejsze postępy. Dopiero rozwój komunikacji przyczynił się do szybszego tempa zmian.
Memy to porcje informacji "wbite do głowy", silnie zakorzeniające się w strukturze połączeń neuronów w mózgu i zachowujące podobnie do genów.
Richard Dawkins (1976) nazwał takie obiekty "memami" (greckie mimeme = naśladownictwo).
Przykładami są tradycje, reguły zachowania, sposoby używania narzędzi, tabu, nakazy religijne, przesądy, idee, melodie ptaków, symbole graficzne.
Szczególnie w okresie wczesnego dzieciństwa (zwiększonej plastyczności mózgu) memy łatwo się zakorzeniają w mózgu, a potem gdy plastyczność mózgu spada pozostają niezmienne, określając sposób myślenia człowieka o świecie.
Uzupełnia to ewolucję genetyczną (determinizm genetyczny) o znacznie bardziej dynamiczną ewolucję kulturową (determinizm neuronalny).
Memetyka ma być teorią form zachowań ludzkich, dawać spójny paradygmat kulturoznawstwa, religioznawstwa, socjologii i innych nauk społecznych.
Główne zadania to: identyfikacja memów, zbadanie sposobu ich powielania się (replikacji), rozprzestrzeniania i ewolucji.
Replikacja wymaga medium (papier, radio, TV), liczy się tylko wierność kopiowania memu z umysłu do umysłu, szybkość tworzenia nowych kopii (płodność), czas życia (trwałość) memu.
Geny replikują się powoli, memy bardzo szybko.
Geny tworzą wierne kopie, memy są zmienne.
Moda to zaraźliwy mem.
Mutacje i rekombinacje memów walczą o miejsce w umysłach ich nosicieli, podobnie jak wirusy.
Możliwe jest współdziałanie symbiotycznie pomiędzy niektórymi memami ("jako człowiek inteligentny lubię to, co znam"), ale również reakcje alergiczne.
Przeżywalność genu/memu określona jest przez stabilność cech czy form zachowania, oddziaływanie z innymi memami, ważna jest cała pula.
Memobot to nosiciel całkowicie oddany rozprzestrzenianiu kontrolującego go memu, np. fanatyk.
Memoid to nosiciel, który zatracił instynkt samozachowawczy (np. kamikaze, terrorysta, męczennik).
Taki człowiek ma poczucie oddania większej sprawie, poczucie sensu życia.
Mem "Bóg" ciągle ulega ewolucji, wywołuje głębokie zmiany w psychice nosicieli.
Skuteczne działanie memu oznacza jego łatwe rozmnażanie.
Początkowo memy powodowały wyodrębnienie grup społecznych, ale mem tolerancji nieco osłabił tę tendencję.
Kompleks to zespół działających symbiotycznie wielu memów, obejmuje szeroki zakres zagadnień, porządkuje obraz świata, np. tradycje, światopoglądy, style, ruchy społeczne i religijne.
Kompleks silnie oddziałuje, ale jego ewolucja jest wolniejsza.
Kompleksy memetyczne składają się na memotyp osoby, kompleksy społeczeństw na socjotyp.
Reakcje alergiczne memów prowadzą do zwalczania nosicieli wrogich memów, np. walki politycznej.
Memy egzotoksyczne zwalczają wszystkie inne (rasizm, nazizm, fundamentalizm, nacjonalizm).
Skrajne stanowiska prowadza do arogancji, która nie dopuszcza myśli o ograniczeniach własnej wiedzy na danym etapie: my wiemy!
Ideologia nazistowska i eugenika wynikały z przekonania, że liczą się tylko geny, pochodzenie, a więc nic się nie da zmienić przez wychowanie.
Ideologia komunistyczna zakładała dokładnie przeciwnie, że geny są nieistotne a liczy się tylko wychowanie.
W obu przypadkach był to przejaw arogancji, pozornej wiedzy, przed którą trzeba się strzec.
Przystosowanie memów może wywierać pozytywny wpływ na sytuację nosiciela, eliminować zachowania bezużyteczne, niebezpieczne.
Dobry mem jest łatwo przyswajalny, niezbyt skomplikowany, łatwo transmitowany, samolubny, usuwający konkurencję, zintegrowany z kompleksem, który opanował grupę.
Modele matematyczne rozwoju takich procesów prowadzą do wniosku, że zmiany memów zachodzą w krótkim czasie w porównaniu z okresem ich trwania i są trudne do zaobserwowania.
Leksykon pojęć memetycznych zawiera wiele terminów.
Memy krążą w Internecie, np. w postaci fałszywych ostrzeżeń (virus hoax): wczoraj Microsoft ogłosił ... jeśli nie ma dokładnej daty to prawie na pewno jest to fałszywa informacja, a nie prawdziwy wirus.
Memy przyjmują postać mitów miejskich.
Memy w komputerach mogą być wirusami.
Memy wydają się być użyteczną koncepcją, wyjaśniają identyczne zachowania pomimo różnych mózgów.
Niestety
"Journal of Memetics – Evolutionary Models of Information Transmission" po 8 latach przestano wydawać.
Jak to powiązać z neurobiologią? Memy można rozpatrywać jako przybliżone stany atraktorowe neurodynamiki sieci realizujących pamięć.
Zbiór stanów pamięci autoasocjacyjnej, realizowanych za pomocą sieci neuronów, której pobudzenia zachowują się tak, jak aktywni agenci programowi, wpływając na skojarzone ze sobą ślady pamięci (czyli innych agentów).
Z tego punktu widzenia można zinterpretować obecnie "prawo umysłu" Charlesa Peirce'a (1892):
by się czegoś nauczyć, trzeba się chcieć uczyć odrzucając pokusę zadowolenia i przyjęcia za rozwiązanie tego, do czego mamy skłonności.
Fizycznym nośnikiem memów są łatwo powstające specyficzne konfiguracje pobudzeń grup neuronów w mózgu, wzorców memów.
Podlegamy oddziaływaniom podobnych czynników związanych z kulturą i mediami, dlatego mamy skłonności do tworzenia się podobnych wzorców memów i dlatego mogą się rozpowszechniać.
Memy wpływają na sposób działania mózgu, zrozumienie sposobu ich działania może więc być przydatne w psychoterapii.
Teoria memów jak i teoria ewolucji są szczególnymi przypadkami zaproponowanej przez psychologa D.T. Campbella (1960) teorii procesów twórczych.
Twórcze procesy - ewolucyjne, kulturowe, indywidualne - wymagają dwóch kroków: wyobraźni, opartej na ślepych (z punktu widzenia celu) kombinacjach elementów (blind-variation), oraz selekcji interesujących (przydatnych) kombinacji (selective-retention), stąd nazwa BVSR tej teorii.
Mózgi dają przestrzeń neuronalną, w której możliwa jest ślepa wariancja, powstawanie kombinacji różnych elementów zgodne z doświadczeniem, które narzuca na ślepe kombinacje strukturę probabilistyczna, nie jest to wiec przypadkowe szukanie.
Selekcja w mózgu wynika z pojawienia się kombinacji, które pasują do istniejących struktur w mentalnych przestrzeniach, które pobudzają mózgi emocjonalnie.
Genetyczny determinizm jest szczególnie dobrze widoczny w przypadku mutacji prowadzących do chorób, niedorozwoju, specyficznych zaburzeń, np. płciowych, ale i wrażliwości zmysłów (słuch absolutny, smaki). Działa powoli, tworzy trudne (czasami niemożliwe) do przezwyciężenia tendencje do zachowań.
Neuronalny determinizm jest wynikiem doświadczeń życiowych, wychowania, prania mózgu; nie możemy myśleć inaczej, niełatwo jest zmienić fizyczną strukturę połączeń mózgu, kształtującą się w dzieciństwie.
"Ja" jest czymś więcej niż modelem siebie, z którym się zwykle utożsamiamy, "ja" jest jednym z wielu procesów, realizowanych przez mózg, większości z nich nie możemy doświadczać w świadomy sposób bezpośrednio, stąd trudno jest "poznać samego siebie", czyli stworzyć dobry model tego, czego chce nasz mózg.
Człowiek może "zbuntować się przeciwko tyranii samolubnych replikatorów" (Dawkins), uwolnić się od genetycznie uwarunkowanych popędów i memetycznie uwarunkowanych form zachowań.
Czemu człowiek zachowuje się często irracjonalnie?
Psychologia ewolucyjna odpowiada: ponieważ człowiek znajduje się w bardzo nienaturalnych sytuacjach z punktu widzenia przystosowania ewolucyjnego.
Czasami trudno nam dostrzec racjonalność zachowań, bo żyjemy już w całkiem innych warunkach.
Np. ukamienowanie, które w prawach Mojżeszowych groziło za
18 rodzajów przestępstw, takich jak praca w czasie szabatu, przeklinanie rodziców, idolatria lub zachęcanie do niej, homoseksualizm, sodomia, wróżenie i czary.
Ukamienowanie nadal praktykowane jest zgodnie z
prawem szariatu
w krajach islamu za jeszcze większa liczbę przewinień, w tym za zdradę małżeńską.
Usuwanie osób, które nie potrafiły kontrolować swoich popędów pomimo grożącej im kary śmierci (w większości kobiet, co skutecznie ograniczało możliwości przekazywania niepożądanych cech) stworzyło populację posłusznych, trzymających się społecznych konwencji,
konformistycznie nastawionych ludzi.
Przeżycie grupy nomadów, utrzymanie jej tożsamości, zależało od spójności grupy, nie było potrzeby silnego zróżnicowania ze względu na wielką stabilność warunków - mamy tu jeszcze jeden przejaw dylematu stabilności i plastyczności.
Dlaczego rozwijają się pewne zachowania kulturowe a inne szybko znikają?
Mogą za nimi stać potrzeby odpowiedniej stymulacji mózgu, konieczne do rozwoju.
Nauka kaligrafii, muzyki, tańca, rysunku, wierszy sprzyjały rozwojowi nie tylko specyficznych umiejętności, ale podstawowych mechanizmów poznawczych, od których zależy inteligencja.
Potrzeba szybkiej i precyzyjnej synchronizacji procesów w mózgu może doprowadzić do wykształcenia się form muzycznych, które sprzyjają rozwojowi takiej synchronizacji, np. polifonicznych fug Bacha, lub szybkiej recytacji w rapie, która wymaga szybkich i precyzyjnych synchronizacji grup neuronów w układzie słuchowym, co jest trudnym zagadnieniem dla osobników żyjących w hałasie.
Zmiany warunków powodują zmiany przydatnych form zachowania, w tym również form muzycznych - nic dziwnego, że starsze pokolenie nie rozumie młodzieży.
Dlaczego Europejska cywilizacja zdominowała świat?
Jarred Diamond pisze o tym w książce "Strzelby, zarazki i maszyny", przyczyn jest wiele, od geograficznych (wschód-zachód mógł handlować, północ-południe w Amerykach mniej) po militarne.
Do 17 wieku najbardziej rozwiniętą cywilizację miały Chiny, encyklopedia
Timbuktu w Mali w 13 wieku miało uniwersytet liczący 25 000 studentów, przewyższający znacznie instytucje europejskie ... do 19 wieku przetrwało tam 150.000 manuskryptów.
Cywilizacje upadały i rozkwitały, aż stały się na tyle globalne, że szanse całkowitego upadku zmalały.
Kulturomika to nowa dziedzina wiedzy, powstała dzięki możliwościom automatycznej analizy znacznej części spisanego dziedzictwa ludzkości.
Google zeskanował do końca 2010 roku 15 milionów książek, co umożliwiło śledzenie ewolucji języka i ewolucji kultury.
Tu można sprawdzić
jak często dowolne pojęcia pojawiały się w książkach przynajmniej n razy (n to "smoothing parameter"); wyniki z ostatnich 50 lat są nieco zafałszowane bo książki z tego okresu nie są w bazie ze względu na prawa autorskie.
Ciekawostka: liczba słów w języku angielskim wzrosła w 20 wieku od 0.5 do 1 miliona, największy słownik (Oxford English dictionary) ma tylko 2/3 tych słów.
Interesujące linki:
Archeowieści, prehistoria, paleontologia.
| Becoming human
| DNA Ancestry project
| Medycyna ewolucyjna
| Pradzieje - Muzeum w Krakowie
Cognitive Evolution Group.
| Cognitive Evolution Lab, Harward.
Język u zwierząt.
| Canine cognition lab.
Genetic migration page |
