2. Historia pojęć dotyczących umysłu I

"Nasz podstawowy sposób myślenia o świecie jest wynikiem odkryć naszych przodków dokonanych w zamierzchłej przeszłości".

Jakie koncepcje leżą u podstaw naszego pojmowania świata?
Dlaczego myślimy w taki a nie inny sposób, chociaż mieszkańcy innych kontynentów myślą często całkiem odmiennie?
Dlaczego kultura ma tak silny wpływ na sposób patrzenia na świat?

Modele, mity, legendy to mapy rzeczywistości, pozwalające się w niej nieco zorientować i dające proste odpowiedzi na pozornie proste pytania.
Edward Wilson w książce "O naturze ludzkiej" (PIW 1988) definiuje mit jako opowieść wyjaśniającą szczególne miejsce grupy ludzi w świecie, wyjaśniając je w ramach modelu świata słuchaczy.
Tak rozumiane mity obejmują marksizm, tradycyjne religie, scjentystyczny materializm.

Badaniem mitów zajmuje się Instytut Psychologii Mitu, ośrodki kulturoznawcze, etnologii (Etnologia.pl), i antropologii kultury, a także religioznawstwo, socjoantropologia, socjologia kultury.

Odczuwamy potrzebę narracyjnego objaśnienia świata. Badaniem narracji zajmuje się narratologia.
Mapa to nie rzeczywistość! Wiedza intelektualna to nie wszystko, ilustruje to znana indyjska opowieść.
Sześciu niewidomych mędrców obmacywało słonia.
Jeden z nich, łapiąc za kieł, porównał go do włóczni,
drugi obmacując bok do ściany,
trzeci obejmując nogę do drzewa,
czwarty trzymając trąbę przyrównał słonia do węża,
piąty trafił na ucho i był przekonany, że słoń to wachlarz,
a szósty trzymając za ogon stwierdził, że jak lina.
Każdy miał częściowo rację, ale był zbyt przywiązany do swojego punktu widzenia.

Skąd się wzięły pytania natury filozoficznej?

• Szybki rozwój mózgu, a zwłaszcza jego obszarów skojarzeniowych w ciągu ostatnich 100.000 lat.
• Rozwój mowy i kultur jaskiniowych, rewolucja górnego paleolitu ok. 50.000 lat temu.
• Koniec ostatniego zlodowacenia (epoki lodowcowej) ok. 12.500 lat temu, osiadły tryb życia, uprawa zbóż i rosnąca liczba ludności; 6000 lat temu w Mezopotamii znaczny procent ludności zamieszkiwał miasta.
• Potrzeby technologiczne, handel spowodowały rozwój pisma, arytmetyki, abstrakcyjnego myślenia.
• Niewolnictwo i hierarchia społeczna dały bogatym ludziom sporo wolnego czasu na rozmyślania.
• Natura nie znosi próżni a umysł ludzki niepewności; stąd powstanie mitologii i religii.
• Znamy ponad 100 głównych bogów, a w książce "Dictionary of Gods and Goddesses" (M. Jordan, 2nd ed. 2004) zebrano informacje o 2500 bogów i bogiń (lista wybranych bogów jest tutaj).
  Zniszczenie a potem odnowa świata w czasie wylewów rzek początek kosmicznym mitom umierających i odradzających się bogów, takich jak Odyn , Dionizos, Ozyrys czy Tammuz.

Problemy interpretacyjne: archaiczne teksty używają pojęć, których sens w niewielkim stopniu zgodny jest z obecnie używanymi pojęciami, z naszym sposobem konceptualizacji świata.
Sens pojęć zależy od kontekstu kulturowego, a metaforyczny sens pojęć dotyczących umysłu rozwinął się w dość późnym okresie historii, dlatego interpretacja starożytnych tekstów jest trudna, inaczej odczytujemy sens występujących w nich pojęć niż rozumieli to ich autorzy.
Interpretacją zajmuje się antropolingwistyka, nazywana również lingwistyką antropologiczną. Zmiany słownictwa pozwalają badać procesy ewolucji myślenia.
Językoznawstwo diachroniczne , zwane również językoznawstwem historycznym, zajmuje się ewolucją języka, posługując się metodami porównawczymi.
Etymologia bada pochodzenie wyrazów i zmiany ich znaczenia w miarę upływu czasu.

Mity zniewalają, dając pozornie zadowalające odpowiedzi, które zniechęcały ludzi do dalszego poszukiwania.
Zamknięte systemy interpretacyjne nie dają się zmienić ani sfalsyfikować: jeśli egzorcyzmy nie pomaga widać demon jest za silny lub wiara za słaba, na wszystko jest zadowalające wytłumaczenie, chociaż nie jest to argument wyjaśniający, bo nie pozwala na przewidywanie przyszłych zdarzeń.

Liczne przykłady zadowalających pozornych wyjaśnień ze wszystkich dziedzin nauki znaleźć można w książce, którą wydał Andrew White (organizator Cornell University) History of the Warfare of Science with Theology in Christendom z 1894 roku.
Dzieła Rogera Bacona, franciszkanina, jednego z pierwszych uczonych wykorzystujących empiryczne metody, potępione zostały przez generała tego zakonu (późniejszego papieża Mikołaja IV), a on sam spędził 14 lat w więzieniu.
Św. Dominik, założyciel zakonu dominikanów, potępił badania oparte na eksperymentach i obserwacji, a każdy członek zakonu studiujący medycynę, filozofię naturalną lub chemię podlegał ekskomunice.

Mity wiążą się z religiami.
Nie jest naszym zadaniem wdawać się w spory dotyczące istnienia Boga czy bogów, czy też prawdziwości jakiejś konkretnej religii.
Zasada zwana brzytwą Ockhama mówi jednak, że istnień nie należy mnożyć ponad potrzebę, zwłaszcza takich, które pozornie wszystko wyjaśniają.
Nie da się udowodnić nieistnienia krasnoludków, elfów, troli, czy innych mitycznych postaci, ale nie jest to argument za ich istnieniem.
Dlatego nie warto się spierać o istnienie lub nieistnienie Zeusa, Sziwy, Amateratsu czy Jahwe: chrześcijanie nie mają wątpliwości, że mity greckie, indyjskie czy japońskie to tylko mity, ale część z nich traktuje opowieści Starego Testamentu jak by to była prawda historyczna, chociaż wiadomo, że są to historie spisywane często wieki po rzekomych wydarzeniach i nie są wiarygodnymi źródłami dla historyków.
Warto natomiast skupić się nad przyczynami i mechanizmami poznawczymi, które doprowadziły do rozwinięcia się takich wierzeń, w tym rolą mitów w (często pozornym) nadawaniu sensu ludzkim doświadczeniom.
Naszym celem jest analiza historii pojęć i pokazanie jak mity kształtują nasze myślenie, a nie rozważania teologiczne.

Dlaczego mity powstały? Są na ten temat różne teorie.
Niektóre mity mogą być zniekształconymi echami dawnych wydarzeń, tak sądził Euhemer już w starożytności: bogowie są według niego ludźmi ubóstwionymi za szlachetne czyny.
We wczesnym okresie historii ludzkości wszystko, co się poruszało uznawano za żywe, za akt woli jakiejś istoty - okres ten Henri Frankfort i współpracownicy nazwali mitopoetycznym (tworzącym mity).
Dla ludów Mezopotami niebiosa były najwyższym bogiem Anu; dla ludów hebrajskich już tylko "śpiewały chwałę Pana", nastąpiła transcendencja myślenia mitopoeicznego.
Mity mają znaczenie alegoryczne, personifikując siły natury: Apollo reprezentuje ogień, Merkury powietrze, a Posejdon wodę; ogień i morze "szaleje", a szaleństwo to cecha osoby.
Bogowie bywają też alegoriami czy personifikacjami różnych cnót charakteru, np. Atena czy Mandziuśri mądrości, lub umiejętność, np. 9 muz greckich.
Możliwa jest też alegoria pragnień, takich jak pożądanie reprezentowane przez Afrodytę, czyli Wenus, lub wojny, reprezentowanej przez Marsa.

Nie kwestionujemy obrazu świata, jak w nas wpajano w dzieciństwie, radykalne zmiany światopoglądu prawie się nie zdarzają (ilu jest wierzących hinduistów poza Indiami), a mity kształtują nasze mózgi w dzieciństwie.
Dużo łatwiej jest słuchać i powtarzać mity, niż zrozumieć wyjaśnienia naukowe ... czemu ludzie myślą, że świat jest znacznie prostszy niż naprawdę jest?
Mamy tendencję do antropomorfizacji zjawisk i przedmiotów nieożywionych, przypisywania im intencji i cech ludzkich, dlatego łatwo jest wyobrazić sobie nadprzyrodzone niewidzialen moce stojace za obserwowanymi zjawiskami; antropomorfizacja była szczególnie widoczna w starożytnych kulturach, jest też widoczna w bajkach i w myśleniu dzieci.
W przeszłości powszechnie panowała wiara w kosmiczny porządek świata, którego odbiciem były relacje na ziemi (jako w niebie tak i na ziemi), hierarchiczna organizacja społeczna, opiekun, dobry Pan, król-obrońca, którego należy kochać, wreszcie król królów.

Mity mają liczne funkcje:

• są spoiwem społecznym, wzmacniając jedność grupy;
• mity były (i u ludów pierwotnych nadal są) świetnym materiałem do snucia opowieści, dostarczały więc też rozrywki (np. tańce oparte na eposie Ramajany, nadal popularne w Indiach i całej Azji Płd-Wschodniej);
• mity są podstawą obyczajów, uzasadniając różne tabu, które mogło lub nadal może mieć istotne znaczenie dla przeżycia;
• pomagają regulować zachowanie, dostarczając wzorców zachowań, obrazując nagrody i kary za właściwe bądź niewłaściwe moralnie zachowania;
• dostarczają wzorców instytucji społecznych;
• pozwalają wyrażać niejasne treści i podświadome dążenia;
• podają wyjaśnienia przyczynowe pozwalając na pozorne rozumienie świata, ukierunkowując poszukiwanie znaczenia przez umysł ludzki;
• dostarczają rytuałów, uniwersalnych archetypów, nadają strukturę kalendarzowi, pełnią istotną rolę religijną.

Badaniem mitów różnych kultur zajmuje się mitologia porównawcza.
Najstarsze mity dotyczą stworzenia świata i pochodzenia człowieka.
Człowiek jest w nich często zniewolony, jest bezwolną marionetką bogów, sił natury, gwiazd, nie może uniknąć swojego przeznaczenia , którym rządzili bogowie i boginie Fatum, Fortuna, Tyche, Parki, Sybille, Mojry, Ananke ...
Próba rządzenia własnym losem i zdobywanie wiedzy wywołują gniew bogów:
Prometeusz ulepił człowieka z gliny pomieszanej ze łzami i dał mu duszę z boskiego ognia rydwanu Heliosa.
Wykradł Zeusowi nie tylko ogień, ale również nauczył ludzi pisać, hodować zwierzęta, konstruować statki, wozy, dał im medycynę, astronomię, matematykę, wróżenie ze snów i inne sztuki.
Za karę Zeus przywiązał go do skał a orzeł wyszarpywał mu wątrobę; Zeus był bogiem zazdrosnym. Po 30 latach Herakles uwolnił Prometeusza, ale Zeus zesłał piękną kobietę Pandorę, która uwiodła Epimeteusza, brata Prometeusza.
Pandora otrzymała od swojego stwórcy puszkę, której nie wolno jej było otwierać, ale zakaz złamała, a z puszki rozniosły się wszystkie nieszczęścia, choroby, cierpienia, złe wiatry, pozostała w niej tylko nadzieja.

Mit "złotego wieku" pojawia się w wielu kulturach starożytnych.
Dlaczego? Uprawa zbóż to ciężka praca, okres zbieracko-myśliwski górnego paleolitu wydawał się więc rajem (tak argumentował Alan Millard).
"Rajski świat" myśliwych, bez zakazów i praw koniecznych do życia społecznego, przetrwał np. w greckich bachanaliach.
Myśliwy, wojownik, stał w hierarchii wyżej nad rolnikiem czy zbieraczem.
Rolnicze społeczeństwa osiadłe wytworzyły nowe kulty, wzrosła rola kobiet, powstał kult płodności i liczne żeńskie bóstwa, w tym postać Wielkiej Matki związanej z ziemią i niebieskiego ojca związanego z niebem.

Powstanie społeczeństw rolniczych zmieniło perspektywę: trzeba było odprawiać rytuały wiosną by zbierać plony po kilku miesiącach.
Kapłani zaczęli pełnić całkiem inną rolę niż szamani w społeczeństwach zbierackich.
Powstała potrzeba zapisywania listy ofiar, bogów odpowiedzialnych za różne funkcje opiekuńcze, jak i obliczania, a w tym specjalizowali się kapłani.

Mity Egiptu i Mezopotamii z okresu epoki bronzu (5300-3200 lat temu) przeniknęły do mitologii hebrajskiej.

Ponad 5000 lat temu Sumeryjczycy, a następnie Egipcjanie zaczęli tworzyć pisane dokumenty, długie listy bogów, które czasami uznaje się za różne manifestacje Marduka, opiekuńczego bóstwa Babilonu.
Zerwanie ciągłości kulturowej powoduje ogromne trudności w zrozumieniu sensu tych tekstów.
Nie wiemy jak rozumieć "Egipską Księgę Umarłych", podobnie jak pierwsi tybetolodzy (Evans-Wentz, 1927) nie mieli pojęcia jak tłumaczyć "Tybetańską Księgę Umarłych", dopóki nie pojawiło się pokolenie tybetańskich mnichów wykształconych na Zachodzie (Fremantle, Trungpa, 1975).

Dilmun, sumeryjski poemat o raju, powstał 1500 lat przed Genesis:
Enki, "pan ziemi", bóg wody, jeden z trzech głównych bogów Sumeru.
Enki lepi człowieka z gliny zmieszanej z ciałem i krwią jednego z bogów, złożonego specjalnie w tym celu w ofierze.
Człowiek ma cząstkę boskiej natury, ale ma pracować w pocie czoła i służyć bogom.
Enki zjadł 8 zakazanych roślin i zachorowało 8 organów jego ciała, w tym żebra. Leczyło go 8 bogiń-pielęgniarek. Ti po sumeryjsku oznacza zarówno "żebro" jak i "przywołać do życia", a bogini lecząca żebra to Nin-Ti, czyli "pani żeber", lub "pani przywołująca do życia", stąd prawdopodobnie mit stworzenia Ewy z żebra.

Człowiek jest częścią natury, rozróżnienie tego co fizyczne i psychiczne jeszcze nie zostało odkryte.
Zjawiska natury, burze, wiatry, nawet minerały, miały osobowość i wolę - stąd wiara w magiczną moc kamieni.
Świat był żywy: nadal mówimy "ten świat", "on", a nie bezosobowe "to"; wszystko co się rusza jest żywe: deszcz, wiatr, pogoda.
Brak było odróżnienia jawy od snu czy halucynacji, żywych od zmarłych istniejących w snach.
Człowiek był marionetką bogów, mógł jedynie starać się spełniać ich życzenia.

Sumeryjczycy, a po nich Babilończycy i Egipcjanie pozostawili pozycyjny system liczenia, obserwacje astronomiczne, rozwiązywali równania kwadratowe.
Nie znali jednak pojęcia ogólnego dowodu, ucząc się wyłącznie na przykładach.
Brak u nich jeszcze myślenia abstrakcyjnego, jest tylko myślenie proceduralne.
Konieczność wyznaczania pól w nowych miejscach po wylewie Nilu jak i obliczania należnych podatków przyczyniła się do rozwoju geometrii i matematyki.
Pismo staroegipskie zawierało zarówno znaki ideograficzne, fonetyczne, pisane było z góry na dół lub odwrotnie, z lewej do prawej lub odwrotnie, znaki miały swoje lustrzane formy.

Bóg-ojciec Ozyrys został zabity przez swojego brata Seta, a jego ciało pocięte na kawałki i pochowane w całym Egipcie.
Izyda, żona zamordowanego Ozyrysa, odnalazła wszystkie kawałki i ożywiła Ozyrysa, jednakże nie znalazła jego członka, pożartego przez krokodyla.
W cudowny sposób zaszła jednak z Ozyrysem w ciążę i urodziła mu syna Horusa; musiała z nim uciekać i chronić go przed Setem.

Triada Ozyrys (bóg-ojciec, utożsamiany z lunarnym bóstwem Jah), Horus (syn boży), oraz Izyda (bogini-matka) stanowili trójcę najbardziej popularnych bogów, będących w istocie jednością.
Ozyrys był litościwym sędzią po śmierci, źródłem wszelkiego życia, utożsamianym z wcześniejszym bogiem Słońca Ra.
Oko Horusa było symbolem odrodzenia, wyzdrowienia, miało też interesujące odniesienia do ułamków i zmysłów.
Izyda często przedstawiana była z dzieciątkiem, na głowie miała dysk słoneczny; jej kult przetrwał do VI wieku, zastąpiony przez kult Maryjny.

Faraon był bogiem, pośrednikiem pomiędzy ludźmi a innymi bogami, za życia wcieleniem Horusa, po śmierci faraona jednoczącym się z Ozyrysem.
Za czasów Nowego Państwa (3500 lat temu) nie tylko faraonowie, ale wszyscy rytualnie pochowani ludzi wierzyli, że zjednoczą się z Ozyrysem po śmierci.
Nastąpiła synteza Re-Słońca z Ozyrysem: wędrówka Słońca jest modelem ludzkiego istnienia, życia i śmierci-odrodzenia.
Sąd nad duszą, uczynki umieszczane na szali wagi, to prototyp sądu ostatecznego.
Porównanie mitów egipskich i chrześcijańskich pokazuje wiele zbieżności i zapożyczeń, w tym skrajnych twierdzeń na ten temat (np. Tom Harpur, Pogański Chrystus: Odkrywając zagubione Światło).
"Nie zabijaj" dotyczyło tylko "prawdziwych" ludzi.
Cudzoziemców traktowano jak zwierzęta, składano w ofierze.

Grecki historyk Herodot napisał 500 lat pne: Ze wszystkich narodów Egipcjanie są najszczęśliwsi, najzdrowsi i najbardziej religijni.

Niektóre z miejsc świętych przetrwały od okresu mezolitycznego.
Rytuały pogrzebowe i agrarne przetrwały do XX wieku, np. dożynkowe obyczaje Egipskie.
Mezopotamia dała nam astrologię, praktyki magiczne, a Egipt sennik.
Język Sumeryjski istniał w formie pisanie przynajmniej od -3200 roku, przestał być używany około -1600 roku, ale przetrwał jako język liturgiczny przez 1500 lat do -100 roku!
Sumeryjczycy wymyślili sześćdziesiątkowy system liczbowy, który przetrwał jako miara czasu (60 minut i 60 sekund) i miara kątowa (360 stopni).

Mity i religie gwarantowały dużą stabilność, ale brak plastyczności przyczynił się do upadku kultur.
Przez ponad 2000 lat skomplikowany systemie wierzeń Egiptu był rzadko kwestionowany (kilka prób wprowadzenia nowych wierzeń zakończyło się klęską).
Samodzielne myślenie w Babilonie czy Egipcie było herezją.
Grecy nie mieli kapłanów, było to znacznie mniej stabilne społeczeństwo, zdolne do lepszej adaptacji.

Mity hebrajskie ukształtowały obraz świata w krajach chrześcijańskich.
Naród Izraela stworzył swoją pisaną mitologię (księgi Starego Testamentu) głównie w niewoli Babilońskiej, usiłując podtrzymać swoją tożsamość.
Człowiek powstał z gliny poruszany przez boskie tchnienie, tajemniczego ducha.
Podział na ciało i umysł, widoczny w koncepcjach dualistycznych wysuniętych przez Kartezjusza, ma tu swoje źródło.

Czym się różni ciało żywe od martwego?
Czy wystarczy odtworzyć układ atomów w komórce lub całym ciele by otrzymać żywą komórkę? Czy możliwa jest teleportacja żywego organizmu?
Trzeba jeszcze odtworzyć stan kwantowy cząsteczek chemicznych, wzbudzić energię w cząsteczkach tak, by mogły miedzy nimi zachodzić procesy chemiczne.
Gdyby odtworzyć układ atomów trzeba by jeszcze tchnąć życie w materię - dlatego potrzebna jest teleportacja kwantowa, a nie tylko zwykłe przesłanie informacji.

Genesis (Księga Rodzaju) ma przynajmniej 3 warstwy.
Najstarsza (po -950 roku) związana jest z bogiem Jahwe (w Biblii pojawia się 6828 razy), który powoli staje się Bogiem jedynym.
Średnia (pomiędzy -700 do -900 roku), związana z bogiem Elohim (pojawia się 2600 razy), prawdopodobnie bóg z mitologii ugaryckiej.
Najmłodsza, z -5 wieku, napisana przez kapłanów.

Genesis opisuje świt świadomości człowieka, zawarte w tej księdze mity nadal są aktywnie interpretowane, mając silny wpływ na myślenie większości ludzi na Ziemi.
Stworzenie świata: początkowo proste rozróżnienia, jasne-ciemne, ziemia-niebo, pory roku, woda-ryby, rośliny-zwierzęta-człowiek, kobieta-mężczyzna, praca-odpoczynek.
Symbolika drzewa, obrazująca odradzający się corocznie Kosmos, istniała już w czasach mezolitycznych.

Wygnanie z Raju (Bosch)

Pierwszy człowiek Adam również został ulepiony z gliny, Ewa powstała z jego żebra (tu widać kłopoty z tłumaczeniem).
W raju było im wszystko wolno oprócz jedzeniu zakazanych jabłek (raczej granatu, figi lub winogrona) z drzewa poznania dobra i zła; Ewa skuszona obietnicą węża złamała ten zakaz i namówiła Adama, w efekcie skazani zostali na życie pełne cierpień (w Koranie diabeł kusi oboje jednocześnie).
Być może ta historia symbolizuje stan rodzenia się samoświadomości, odejścia od pierwotnego stanu czystego działania bez refleksji moralnych. Zwierzęta nie mają takiej świadomości, nie są zdolne do rozważań na temat swojego postępowania, podobnie było we wczesnym okresie rozwoju ludzkości.
Wiedza jest niebezpieczna, pomniejsza znaczenie zazdrosnych bogów, niewłaściwie użyta niszczy człowieka; czasami "ciekawość to pierwszy krok do piekła", ale często jest odwrotnie.

Drzewo Życia jest częstym motywem mitologii starożytnych kultur: egipskiej, asyryjskiej, chińskiej i wielu innych.
Drzewo poznania dobra i zła to drzewo ocen, abstrakcyjnych, subiektywnych i moralnych rozróżnień.
Spożycie owocu może być symbolem uwolnienia się od tyranii "teraz i tutaj", świadomością przyszłych konsekwencji działań, nieuchronności śmierci.
Po zjedzeniu jabłka pojawia się wstyd z powodu nagości, pierwsza ocena moralna.
Interpretacje:

• Święty Diadochos z Photiki w Filokaliach podkreślał jedność ciała i duszy, przypisał poczucie oddzielenia grzechowi Adama.
• Święty Augustyn, "Miasto Boga": zerwanie jabłka było postawieniem wiedzy przed pierwotną jednością z Bogiem.

Idee moralnego zachowania rozwijają się powoli, koncepcja Boga zazdrosnego, karzącego do tysięcznego pokolenia, ustępuje koncepcji Boga litościwego, a setki lat później później Boga kochającego (Jack Miles, 1998).
Każde pokolenie wybiera sobie z tych tekstów to, w co chce wierzyć, uznając resztę za mało istotną (np. odrzucając prawa Mojżeszowe).

Konsekwencje mitu o Adamie i Ewie: wiara w grzech pierworodny.
Wynika też z tego mitu, że o swoim postępowaniu decyduje w pełni człowiek dzięki swojej wolnej woli, a nie jakieś geny czy mózg ukształtowany przez środowisko.
Czy Adam był w pełni odpowiedzialny za swoją ciekawość i charakter? Drobne zmiany w budowie mózgu zrobiły by z niego łagodnego i strachliwego baranka. Czy strachliwi ludzie nie mają wolnej woli?
Po potopie Bóg mówi: "Usposobienie człowieka jest złe już od jego młodości" - a kto go takim stworzył?
Ciekawość podważa autorytety, a więc stabilność społeczną.
Władzy nie można krytykować bo to podważa stabilność społeczną, oddajcie cesarzowi co cesarskie, sprzeciw wobec rodziców był jednym z powodów kamienowania w prawach mojżeszowych.

Konformizm czy postęp? To przykład dylematu stabilności-plastyczności.
Państwa teokratyczne były bardzo stabilne, trwały przez tysiące lat.
Zmiany mogą doprowadzić do nieszczęść, ale i nuda mogła się przyczynić do rozpoczęcia wojen (Arnold Toynbee).

Stabilność jest dobra - zła, bo:

• wykorzystuje mądrość wypływającą z doświadczenia - ale w szybko zmieniającym się świecie taka mądrość może być szkodliwa, model patriarchalny był dobry dla nomadów, wielożeństwo w czasach wojen gdy wiele kobiet traciło wsparcie mężczyzn;
• daje komfort pozornej wiedzy, zwalniając od trudu myślenia - ale to ciekawość i podważanie uznanych prawd prowadzi do postępu, plagi chorób zabiły więcej ludzi niż wojny, dzięki ciekawości i postępowi pandemie nie mają już tak strasznych konsekwencji.
  lepiej utrzymać obecną sytuację bo zmiany są nieprzewidywalne, może być znacznie gorzej, strach przed zmianami przejawia się w ponurych wizjach w pełni stabilnego społeczeństwa totalitarnego - ale to dzięki zmianom możliwe było powstanie państw opiekuńczych w połazeniu z wolnością jednostek;
• lepiej nie zmieniać tego co dobrze działa - ale świat się zmienia i to co działało dobrze przestaje być optymalnym rozwiązaniem;
• zmiany prowadzą do chaosu, stabilność kojarzy się z porządkiem - ale ten porządek może się załamać, wiele tradycyjnych zawodów (kowal, szewc, zegarmistrz, krawiec) praktycznie zniknęło.

Konsekwencją dążenia do stabilności może być nowy, wspaniały świat opisany przez Aldousa Huxleya.
Pęd do zbyt szybkich zmian kończy się chaosem i załamaniem istniejących struktur.
Jak można się zmieniać w stabilny sposób dostosowują się do nowych sytuacji?

Dylemat stabilności-plastyczności przejawia się na wszystkich poziomach.
W mózgu: nowa wiedza jest potrzebna ale może silnie zaburzyć stabilny obraz świata: narzuca to ograniczenia na szybkość zmian (plastyczność) neuronów jak i na budowę całego mózgu.
Mamy ludzi konserwatywnych i łatwo się adaptujących do zmian, mamy partie postępowe i konserwatywne.
Natura lawiruje miedzy stabilnością a plastycznością, balansuje na krawędzi chaosu, z którego rodzą się nowe formy istnienia.
Uczeni nie zmieniają się tak szybko jak sama nauka …
Świat zawsze zmienia się zbyt szybko dla starych i zbyt wolno dla młodych …

Postępek Adama jest "upadkiem ludzkości" tylko z punktu widzenia zazdrosnego Boga.
Bogowie są zazdrośni: "jestem Bogiem zazdrosnym", mówi Jahwe w "Księdze wyjścia",
"Oto człowiek stał się taki jak My: zna dobro i zło: niechaj teraz nie wyciągnie przypadkiem ręki, aby zerwać owoc także z drzewa życia, zjeść go i żyć na wieki". (KR 4.21)
Postępy nauk o życiu dają nadzieję, że jednak to się uda ...

Czy wnioski oparte o analizę świętych tekstów prowadzą do jakichkolwiek pewnych konkluzji?
Teolodzy mylili się w kwestiach dotyczących stosunkowo prostych spraw: astronomii, meteorologii, chemii, fizyki, geografii, życia na antypodach, pochodzenia świata, geologii, praw natury, historii, antropologii, "upadku człowieka", wiary w czary, medycyny, psychiatrii, językoznawstwa, ekonomii politycznej i wielu innych dziedzin.
Podobnie wyglądało to we wszystkich kulturach, nie ma powodu by w starożytności udało się odkryć głębokie prawdy.
Jeśli opierając się na religijnych tekstach zupełnie się mylono w sprawach tak prostych jak natura tęczy, burzy, pioruna, czy istnienia antypodów lub mitycznych zwierząt, jaka jest szansa na to, że da się powiedzieć coś prawdziwego w sprawach tak złożonych, jak ludzka natura?
Metoda wnioskowania przez odwoływanie się do mitów i świętych ksiąg okazała się całkowicie niewiarygodna, interpretacje ciągle się zmieniają.

Możliwości krytyki mitów są mocno ograniczone, ze względu na "szczególną wrażliwość" ludzi religijnych.
Islamska Deklaracja Praw Człowieka: można mówić tylko „w granicach wyznaczonych przez prawo szariatu. Nie jest dozwolone szerzenie fałszerstw". Oczywiście każda krytyka oficjalnych poglądów jest fałszerstwem godnym kary śmierci.
Specjalny Sprawozdawca ONZ-u ds. Praw Człowieka miał bronić prawa do wolności słowa, ale od 2009 roku musi informować o „nadużyciach wolności słowa” włącznie ze „zniesławianiem religii i proroków”.
W wielu krajach mity są i nadal będą stanowić podstawę myślenia i uzasadniać praktyki fanatyków.

Inana, bogini Mezopotamii, o stopach sowy, opiekunka Drzewa Życia

"Jahwe", lub Jhwh oznacza "Jestem, który jestem".
Imię to nie było wymawiane (zabrania tego drugie przykazanie), gdyż byłaby to sugestia, że mogą istnieć inni bogowie, o innych imionach, a jest tylko Ten.
Pierwsze przykazanie z "Księgi Wyjścia": Nie będziesz miał bogów innych oprócz Mnie.
Właściwa (?) interpretacja: jest to co jest, więc nie trzymaj się ideologii, nie bądź zaślepiony swoimi przekonaniami jak być powinno, ale badaj co naprawdę jest! Świat nie jest tylko twoim wyobrażeniem.
To jest postawa nauki, ale nie jest to interpretacja szerzej znana.

Początki cywilizacji w epoce brązu wiążą się z kultami płodności, reprezentowanymi przez bóstwa kobiece, np. Hathor w Egipcie, Freję w Skandynawii, czy celtycką Brigid,
Kult Izydy przedstawianej z dzieciątkiem Horusem, istniał w Europie jeszcze w V wieku n.e.
Drzewo i wąż to symbole Wielkiej Bogini; w niektórych krajach nadal są świątynie węży.
Legenda o wężu i drzewie w raju miała te kulty obrzydzić (Riane Eisler, The Chalice & the Blade, Harper Collins, 1987).
Agresywne społeczeństwa nomadów, plemiona Izraela, patriarchalne "społeczeństwa woli", podlegały kaprysom przywódców.
Społeczeństwa osiadłe były dobrze zorganizowane, "oparte na posłuszeństwie".

Człowiek otrzymuje Ziemię i wszystkie istoty do swojego użytku.
Kain, człowiek osiadły, zabija koczownika Abla, daje też początek cywilizacji, która eliminuje koczowników, pozostawiając głównie rolników i klasę rządząca, a później kupców i wojowników.
To właśnie potomkowie Kaina wynaleźli pasterstwo, kowalstwo, grę na cytrze i flecie, używając swojego własnego rozumu.
Za rozum płaci się świadomością swojej odrębności, czasu, śmierci, pytaniami o sens i cel, odpowiedzialnością.
Jest to ciężar trudny do zniesienia i wielu go odrzuca; wolność od wyboru niosą systemy autorytarne, faszystowskie, komunistyczne, sekty, alkohol, narkotyki, pracoholizm.
Wysublimowana ucieczka w zaświaty to temat mitów Walhalli, Krainy Wielkich Łowów, Krisznaloki, Raju, Hadesu, piekieł, Egipskiego świata zmarłych, kultu przodków.

Potop to metafora zniszczenia koniecznego do odrodzenia, opisywana w mitach całego świata, wśród których są liczne zbieżności.
W indyjskiej mitologii Śiwa, jeden z trzech głównych bogów, odradza przez zniszczenie, jego symbolem jest trójząb niszczący niewiedzę.
Ewolucja wymaga przynajmniej częściowego zniszczenia.

Howard Bloom, w książce "Zasada Lucyfera" argumentuje, że "zło" jest konieczną częścią planu natury.
Bóg jednej społeczności musi być diabłem dla grupy konkurującej.
Lucyfer stał się symbolem buntu przeciwko ślepemu posłuszeństwu. W Rzymie Lucyfer to była nazwa "Gwiazdy Poranka", czyli Wenus.
Lucyfer, "niosący światło", łać. lucem ferre (w mitologii greckiej Fosforos), to ważna postać ruchów gnostycznych.
W Biblii chodziło o króla Babilonii, a nie upadłego archanioła.

Na powstanie idei diabła istotną rolę miał wpływ mitów o kilku bogach:

• Seta, egipskiego boga, przedstawianego w postaci hipopotama;
• Pana (od którego mamy słowo "panika"), greckiego boga, którego czczono do 7 wieku;
• Mitry, boga indyjskiego, perskiego i rzymskiego, który zgładził rogatego byka, symbolu zła - wino zastąpiło później krew byka (zachowało się to w nazwie węgierskiego wina);
• idea kuszenia powstała prawdopodobnie w pismach Ojców Pustyni, którzy pisali początkowo o swoich pokusach, a później metaforycznie o demonach, które coraz bardziej reifikowano, na równi z reifikacją aniołów i dobrych duchów.
• Wyobrażenie diabła było syntezą różnych elementów kojarzonych z wieloma bogami, np. kopyta od Pana, rogi od Baala i Seta, trójząb od Neptuna.

Księga Rodzaju przedstawia bardzo uproszczony obraz człowieka, unika dyskusji na temat dylematu konformizmu i postępu.
Stwórca nie jest w niej jeszcze dobry, jedynie potężny, gwałtowny, okrutny i zazdrosny ( Jack Miles, Bóg - biografia).
Nie wolno Go rozgniewać krytykując, więc trzeba całą winą za cierpienia ludzkości obarczyć Adama; tak jest do tej pory, np. liczni kaznodzieje w USA głoszą, że trzęsienia ziemi i huragany to kara boża, a globalne ocieplenie to grzech ludzkości (prawdopodobnie klimat zmienia się w sposób naturalny wolniej, ale rola gazów cieplarnianych jest nadal nie całkiem jasna).
Konsekwencją jest przekonanie, że istnieje duch kierujący ciałem, obdarzony wolną wolą, w pełni odpowiedzialny za swoje wybory.
Teolodzy nadal ignorują uwarunkowania genetyczne i środowiskowe, ale powoli zdają sobie sprawę, że konflikt jest nieunikniony.

Start Testament jest wyrazem przesądów ludów patriarchalnych, nomadycznych, żyjących w całkowicie innych warunkach.
Przesądy te zostały spisane w niejasnych okolicznościach i czasach przez ludzi, których uznano za proroków.
Prokreacja była dla nich najpewniejszą formą zabezpieczenia, stąd nacisk na rozmnażanie i próba ścisłej kontroli ludzkiej seksualności.

Mity hebrajskie nadal mają wielki wpływ na myślenie w świecie chrześcijańskim; anestezjolodzy w połowie 19. wieku musieli zmierzyć się ze zdaniem z 3 Ksiegi ST „ ... w bólu będziesz rodziła dzieci ...” (Rdz 3,16). Czy uśmierzanie bólu jest moralne?
Położnik James Simpson, który wprowadził chloroform jako środek znieczulający, napisał w 1847 roku broszurkę "Odpowiedź na zarzuty natury religijnej wysuwane przeciwko stosowaniu środków znieczulających w położnictwie i chirurgii", korespondował z biblistami, usiłując znaleźć interpretację, która nie stawiała by go w opozycji do woli bożej (Numbers 2010, Mit 14).
Jeszcze w 1957 roku papież Pius XII musiał rozwiewać obawy Włoskiego Stowarzyszenia Anestezjologii, czy jego członkowie nie postępują w ocenie Kościoła Katolickiego niemoralnie.
Chociaż oficjalnie kościoły chrześcijańskie nie występowały przeciwko łagodzeniu bólu, w hospicjum Matki Teresy w Kalkucie nie podawano umierającym środków przeciwbólowych zostawiając cierpienie "Bożej Opatrzności", jak stwierdził redaktor naukowego pisma medycznego „Lancet”, który odwiedził to hospicjum (Free Inquiry, Polityka 13.02.2011).
Podobny problem mieli głęboko wierzący chrześcijanie ze zdaniem: "przeklęta niech będzie ziemia z twego powodu: w trudzie będziesz zdobywał od niej pożywienie dla siebie po wszystkie dni twego życia. Cierń i oset będzie ci rodziła, a przecież pokarmem twym są płody roli. W pocie więc oblicza twego będziesz musiał zdobywać pożywienie, póki nie wrócisz do ziemi, z której zostałeś wzięty; bo prochem jesteś i w proch się obrócisz" (Rdz 3,17-19). Czy to dozwala na stosowanie maszyn, ułatwiających pracę i kultywację ziemi by rodziła płody?
Skrępowanie myślenia hebrajskimi mitami nadal wpływa na znaczną część wyznawców chrześcijaństwa, islamu i judaizmu: ukamienowanie zgodne z prawem Mojżeszowym stosowane było w 18 przypadkach, od złamania zakazu pracy w szabat, do bluźnierstwa, czarów, wróżenia i homoseksualizmu, stosowane jest nadal w kilku krajach (Iran, Somalia, Nigeria, Arabia Saudyjska, Sudan i ZEA); świat chrześcijański nie zaleca ukamienowania ale część kościołów nadal potępia homoseksualizm (niestety w prawach mojżeszowych niczego na temat pedofilii nie było).
Warto przeanalizować jak wpływają mity hebrajskie bezpośrednio na nasze życie.

Grupy zwierząt o złożonej strukturze społecznej bronią swojego terytorium i konkurują ze sobą - w efekcie powstaje silny nacisk ewolucyjny na wzrost inteligencji, rozwój mózgu i dalszy rozwój współpracy, a więc życia społecznego.
Można to obserwować na Nowej Gwineii, gdzie do połowy 20 wieku główną przyczyną śmierci były wzajemne walki, podczas gdy ludzie żyjący w miastach umierali z powodu chorób (Diamond 2000).
Zmiany ekologiczne, np. upustynnienie Sahary, spowodowały szybki wzrost gęstości zaludnienia obszarów wokół wielkich rzek (Nilu, Eufratu, Tygysa, Gangesu, Tang-Tsy) i rozwój rolnictwa.
Powstały mity "złotego wieku", w którym patriarcha panował nad rozległym terenm, wiele żon i niewolników, a epidemie się nie zdarzały. Legendy o raju, tworzone przez inteligentnych arystokratów wyjaśniały, dlaczego życie stało się mniej przyjemne, uzasadniając hierarchiczną organizacje społeczną boskimi prawami, z królem-bogiem na szczycie.
Wiara w lecznicze działanie królewskiego dotyku i boskie pochodzenie władzy przetrwała do dnia dzisiejszego.

Teogonia Hesioda (ok. -700 lat): świat powstał z Chaosu, otwartej pustki złożonej z mieszaniny 4 elementów (ziemi, wody, ognia i powietrza).
Prawa natury rozumiane były przez Greków podobnie jak prawa ludzkie, to bogowie są prawodawcami świata.
Już w Illiadzie i Odysei Homera pojawiają się jednak bezosobowe moce, los, któremu podlegają nawet bogowie.

Już Ksenofanes z Kolofonu (ok. -570, do -470 roku) skrytykował antropomorfizm greckich mitów, przedstawienia bogów zachowujące ludzkie cechy fizyczne charakterystyczne dla danego regionu świata, jak i ludzką moralność.
"Gdyby lwy, woły lub konie posiadały sztukę człowieczą, I malować czy rzeźbić umiały swych bogów postacie, Obraz by powstał niechybnie lwom, koniom, wołom podobny, Jak gdyby taki właśnie bogowie musieli mieć wygląd." (za Wikipedią PL).
"Rzeczy najbardziej haniebne i potępiane przez ludzkość, O bogach opowiadają Homer i Hezjod nam, Cudzołóstwo i kradzież, wzajemne oszukiwanie: Tym im się każą zajmować, to ma być boski ich trud". (za Wikipedią PL).
Wyśmiewając się z antropomorfizmu Ksenofanes utorował drogę późniejszym bardziej abstrakcyjnym wyobrażeniom religijnym.
Dopiero w XIX wieku Ludwig Feuerbach zaczał głosić, że to człowiek stworzył Boga na swoje podobieństwo, a nie odwrotnie.
Ta krytyka nie dostrzega jednak rzeczywistej roli religijnych mitów.

Psychologia - psyche (dusza) + logos (porządek), "logika duszy".
Mity greckie służyły edukacji, e-ducere = "na zewnątrz-prowadzić".
Bogowie i świątynie były reprezentacjami doskonałości, arete (cnoty).
Podobnie w Indiach i na Dalekim Wschodzie symbolom doskonałości (w sanskrycie paramita), takim jak mądrość, cierpliwość, współczucie przypisano ich uosobienia w ludzkiej postaci, nazwane bodhisattwami.

Koncepcja przyczynowości była nieznana w Mezopotamii, gdzie przyczynami były boskie zachcianki.
Hebrajski monoteizm wprowadził idee wielości wywodzącej się z jedności.
Policentryzm Greków: demokracja (demon, demos - energia), brak jedynie słusznej prawdy.
"Dusza" była pojęciem początkowo metaforycznym, oznaczała związki pomiędzy ludźmi, bogami i przyrodą, życiem i śmiercią, dopiero później stała się rodzajem substancji.
Zrozumieć umysł można jedynie z policentrycznej perspektywy wielu nauk.

Czy powszechność wierzeń religijnych świadczy o realności świata nadprzyrodzonego, czy raczej jest rezultatem głębszych mechanizmów odpowiedzialnych za poznawanie i rozumienie świata?
Czy to, że ludzie mający podobne mózgi doznają różnych halucynacji świadczy o realności ich wizji?
Hindusi widzą Ganesha, chrześcijanie Matkę Boską, buddyści Kuan-in lub Czenrezing. Czy tylko jedna z tych wizji jest odsłania rzeczywistość, czy wszystkie są tylko ludzkimi wyobrażeniami?
Skąd wiemy, o co chodziło w tych wierzeniach? Wiara jest zwykle bardzo płytka, opiera się na zaufaniu do kapłanów, którzy sami nauczyli się od starszych kapłanów, ale prawie nikt nie pyta, gdzie leży źródło takich interpretacji i czy są one uprawnione?
Źródłem wiedzy naukowej jest nieustanne wzajemne sprawdzanie i potwierdzanie bądź zaprzeczanie wcześniejszych odkryć; źródłem wiedzy mitycznej jest powtarzanie mitów, których początki giną w mroku dziejów.
Interpretacje mitów zmieniają się wraz z potrzebami społecznymi. Dlaczego w niektórych tradycjach religijnych porzucono wielożeństwo i cały patriarchalny model rodziny a w innych, opierając się na tych samych źródłach, został on zachowany?

Dobre pytanie: dlaczego ludzie wymyślili tylu bogów? Mogło to być korzystne z wielu przyczyn.

• Wiara we wspólnego boga jest spoiwem społecznym, wzrasta poczucie wspólnoty.
• Autorytet boski ułatwiał wprowadzenie tabu, obyczajów, nakazów, rytuałów, pomagając regulować zachowania prospołeczne.
• Rytuały pozwalały na bezpieczne wyrażanie podświadomych pragnień, uniwersalnych archetypów.
• Wiara dawały ludziom motywację do działania: skoro sam Bóg się mną interesuje jestem bardzo ważny!
• Ze społecznego punktu widzenia bogowie i święci jako uosobienie różnych doskonałości dawali wzory moralnego postępowania, karali i nagradzali, działając wychowawczo.
• Niektóre religie sprzyjały refleksji nad sobą, porównywanie siebie do ideałów, ułatwiając rozwój duchowy, pomagając rozważać decyzje o charakterze moralnym.
• Dając pozory wyjaśnień przyczynowych pozwalają na rozumienie świata, dzięki czemu można przestać zadawać pytania dotyczące pochodzenia świata czy sensu jego dziejów - wiara daje ukojenie.
• Daje poczucie sensu wiążąc człowieka z czymś, co go znacznie przekracza.

Siedem grzechów głównych to zagrożenia dla stabilności grupy.

• Pycha i zazdrość stawiają indywidualne pragnienia przed potrzebami grupy.
• Chciwość, zwłaszcza w czasie braku żywności (przednówek) grozi głodem i wymieraniem.
• Gniew niszczy związki międzyludzkie, stąd nacisk na przebaczenie.
• Pożądanie i nieczystość sprzyja agresji i zagraża opiece nad potomstwem.
• Obżarstwo, brak umiarkowania, prowadzi do chorób i osłabia społeczność.
• Lenistwo może zagrozić przeżyciu całej grupy, później było to też rozumiane jako marnowanie swoich zdolności.

"Nie rób drugiemu co tobie nie miłe" wymaga empatii (zwracania uwagi na emocje innych) oraz odwzajemniania, gdybyśmy nie mieli biologicznych możliwości by to zrobić żadnych przykazań nie dałoby się utrzymać.

Widać też wyraźną korelację z wyobrażeniami bogów i warunkami życia ludów, którzy ich wymyślili (niestety nie znalazłem szczegółowej analizy takich korelacji).

• Tam, gdzie przyroda była nieprzewidywalna, były liczne katastrofy, wyobrażano sobie licznych walczących ze sobą Bogów (Grecja, Japonia), żaden nie był szczególnie łaskawy dla ludzi.
• Tam, gdzie przyroda była stabilna, ale czasami dochodziło do katastrof na większą skalę (powodzie, trzęsienia ziemi, susze) wyobrażano sobie dwóch głównych bogów i wielu pomniejszych (np. Orzmud i Aryman, koncepcje gnostyckie, bogomili).
• Tam, gdzie przyroda była stabilna i rzadko zdarzały się pomniejsze katastrofy wystarczył jeden bóg, który czasem wpadał w gniew z powodu nieposłuszeństwa człowieka (starożytny Izrael).
• Kiedy naród cierpiał powstawała mitologia współczującego Boga (naród Izraela w Babilonie).
• W czasach współczesnych powstały wyobrażenia oparte na mitologii rodem z science-fiction, np. scientologia.

To proste systemy, które wydają się tłumaczyć wszystko, nie wyjaśniając w istocie niczego; dając pozory wyjaśnień zniechęcają do dalszych pytań.
The greatest enemy of knowlege is not ignorance; it is the illusion of knowledge". Stephen Hawking

Mitologia grecka w języku potocznym , jak i w nazwach firm.

Ze "100 szkół filozofii" chińskiej przetrwał tylko konfucjanizm i taoizm.

Laozi (Lao-Tsu) jest autorem Daodejing (Tao Te King), powstałej ok. -6 wieku "Księga Drogi i Cnoty".
Księga opisuje naturalny porządek wszechrzeczy, posługując się pojęciem dao (Tao), podobnym do logosu.
Dao - Droga Wszechświata, organiczna jedność i harmonia natury, jest uniwersalną zasadą porządkującą kierującą wszechświatem.
"Osiągnąć Dao" oznacza żyć w pełni zgodnie z naturą, "działać niedziałając" (wu wei), jest to zadanie taoistycznego mędrca.

-4 w, Yin - Yang, "ciemna i słoneczna strona wzgórza", powstało z pierwotnej energii Qi (Chi).
Yin to element żeński, reprezentuje ziemię, noc, strumień, liczby parzyste, przerwane linie;
Yang to element męski, reprezentuje góry, niebiosa, dzień, liczby nieparzyste, linie ciągłe.

Pary przeciwieństw reprezentowane są przez symbol Taiji (Tai Chi), diagram znajdujący się na koreańskiej fladze; jest to reprezentacja stanu świata po rozdzieleniu się przeciwieństw.
W ciemności jest jasność, a w jasności ciemność, przeciwności nawzajem uzupełniają się i warunkują.
Pary przeciwieństw są nierozłączne, zima i lato, zimno i gorąco, zło i dobro.
Ewolucja prowadzi do korzystnych zmian, ale jej warunkiem jest duża wariancja, a wariancja oznacza zróżnicowanie w każdą stronę: silna empatia prowadzi do altruizmu, całkowity brak do psychopatii, święty nie może istnieć bez zbrodniarza.

"Księga Zmian" Yijing (I-ching) to traktat matematyczno-mistyczno-filozoficzny objaśniający znaaczenie heksagramów służących wróżeniu.
Magia liczb, numerologia jest powszechna w tradycjach Chińskich, Egiptu, Babilonii.
Chęć zrozumienia świata w oparciu o proste struktury, heksagramy, harmonię sfer niebieskich, horoskopy, jest nadal aktualna.

Czy różni się poznanie dao i uczenie się z książek w szkole? W szkole uczy się w sposób kontrolowany, nadzorowany, podejście szkolne bliskie jest ideom konfucjańskim; dao to uczenie umiejętności przebiegające spontanicznie, w sposób organiczny, tak jak uczymy się mówić czy chodzić.
Kluczowym pojeciem chińskiej filozofii jest de, oznaczające charakter moralny, cnotę (podobnie do arete), naturalną mądrość i liczne pozytywne cechy z tym związane.
W tym wykładzie jednym z centralnych tematów jest kompromis pomiędzy stabilnością i koniecznością zmian, podstawową parą przeciwieństw, której niestety twórcy filozofii Yin-Yang nie zauważyli.

Encyklopedia Cesarza Yongle (Yongle Dadian) powstała w latach 1403-1408 była największą encyklopedią świata do czasów Wikipedii!

Metodą poznania indyjskich mędrców była analiza introspekcyjna.
Buddyzm powstały w Indiach w -6 w. oparty jest na indywidualnym doświadczeniu, "przyjdź i zobacz" (ehi passiko w języku pali).
W kanonie buddyjskim są odrębne działy, których tematem była psychologia, logika, etyka.
Prawdziwym problemem człowieka jest stosunek do świata, innych ludzi i samego siebie, wszystkie inne tematy metafizyczne to tematy zastępcze, strata czasu.
W pewnym sensie buddyzm bliższy jest filozofii lub nauce niż religii, gdyż nie głosi prawd objawionych a tylko psychologiczne.
Jest to najmniej rozumiana religia na Zachodzie, najbardziej interesująca dla nauk o poznaniu; o psychologii buddyjskiej pojawia się wiele prac w pismach specjalistycznych, np. Journal of Consciousness Studies.

Pierwsza prawda: życie jest ciągłym ruchem i przemianą, ciągłość stawania się stwarza iluzję trwałej tożsamości.
Umysł jest strumieniem zjawisk, nie ma niczego takiego jak trwała dusza, to ciało zmienia się wolniej, więc jest trwalsze.
Każde pojęcie powiązane jest z innymi, nie ma absolutnej natury; użyte tu określenie "siunjata", oznacza współ-istnienie, chociaż tłumaczone jest zwykle jako "pustka", gdyż podkreśla brak absolutnej, trwałej natury rzeczy.
Avatamsaka Sutra opisuje metaforę "sieci Indry": wszystko jest perłą w oczku nieskończonej sieci, perłą odbijająca obraz całości, i odbijaną w każdej z pozostałych pereł.
Jest to metafora współistnienia.

Prawo uniwersalnej przyczynowości zwane jest prawem karmy.
"Koło porządku kosmicznego obraca się bez stwórcy, bez znanego początku, aby istnieć ciągle mocą następujących po sobie przyczyn i skutków".
Karma człowieka to jego uwarunkowania i skłonności, struktura osobowości.
Prawo przyczynowości obowiązuje w dziedzinie moralnej dzięki odrodzeniu (reinkarnacji).
Zło jest wynikiem awidji, czyli niewiedzy dotyczącej prawdziwych przyczyn i skutków: "Przyczyną naszych nieszczęść jest złudzenie ego" (Sutra Serca).
Nirwana to trwałe szczęście, uwolnienie się od kompulsywnych zachowań i irracjonalnych wierzeń, a nie całkowite zamknięcie się w sobie.

Człowiek jest kompleksem pięciu skupisk (skandh): materialnych, uczuć, percepcji, woli i dyspozycji duchowych i rozumu.
Umysł to narząd tworzący z wrażeń i doznań idee i pojęcia intelektualne.
Wszystkie skandy "są puste", gdyż powstają na skutek chwilowych uwarunkowań.
Psychologia buddyjska określana jest jako asocjanistyczna; przez ponad 2000 lat nie było w nauce niczego porównywalnego.

Abidharma wyróżnia świadomość i próg świadomości, czyli "drzwi umysłu", nazywane manodvara.
Tylko nieliczne procesy docierając do naszej świadomości; umysł jest scharakteryzowany jako: nie posiadający formy, kształtu, koloru, substancji, jak lustro, które odbija obiekty świata.
Konceptualizacja 51 stanów mentalnych opiera się na 18 składowych świata zmysłów i 12 "polach zmysłowych", w tym analizie emocji, które są nieodłączną częścią umysłu.
Szczególnie silnie podkreśla się subiektywny charakter stanów mentalnych; w filozofii szkoły jogaczary uważa się Umysł za ostateczną i jedyną rzeczywistość.

Dialog króla Milindy z buddyjskim mędrcem Nagaseną (-100 rok), wyjaśniający powstawanie skłonności:
"Kiedy pada deszcz, dokąd płynie woda?" "Będzie płynąć po pochyłościach gruntu."
"A gdyby deszcz spadł ponownie, dokąd by płynęła woda?"
"Płynęłaby w tym samym kierunku, co pierwsza woda".
Jest to podstawa neurologicznej teorii uczenia się (Hebb 1949; wcześniej Wernicke 1900)

Buddyzm Mahajanay to mieszanka tradycji Chin i Indii, w Korei, Japonii i Chinach.
Próbka bezpośredniego podejścia do zrozumienia umysłu: Mistrz Zen Bassui (1327-1387) w "Kazaniu o jednym umyśle":

Jeśli chcesz urzeczywistnić swój własny Umysł musisz przede wszystkim wejrzeć w źródło, z którego wypływają myśli. Śpiąc czy pracując, stojąc czy siedząc, głęboko zapytuj siebie: "Czym jest mój własny Umysł?" a rób to z gruntownym pragnieniem rozwiązania tej kwestii. ....
Cóż to za mistrz, który w tej właśnie chwili oczyma widzi barwy a uszami słyszy głosy, który teraz podnosi ręce i rusza stopami? Wiadomo, że są to funkcje naszego umysłu, lecz nikt nie wie dokładnie, na czym one polegają. Można twierdzić, że za tymi działaniami nie kryje się żadne rzeczywiste istnienie i że czynione są one spontanicznie. Można i odwrotnie, utrzymywać, że są to właśnie czynności jakiejś istoty, ale pozostaje ona niewidzialna. ...
Wewnątrz siebie nie znajdziesz żadnego "ja" ani nie odkryjesz nikogo, kto słyszy.

Inny przykład głębokiego wglądu w mechanizmy myślenia mamy w tym chińskim tekście (początek 13 wieku):
Szósty Patriarcha przybył do świątyni. Wiatr trzepotał świątynną chorągwią. Dwaj mnisi spierali się o to. Jeden mówił, że wiatr się porusza. Drugi mówił, że chorągiew się porusza. Daremnie przekonywali się nawzajem.
Patriarcha powiedział: - To nie wiatr. To nie chorągiew. To wasz umysł jest tym, co się porusza.
W jaki sposób możemy osiągnąć zrozumienie swojego umysłu?

Mistrz Chan Huang-Po w 9 wieku powiedział tak:
W jaki sposób możemy osiągnąć zrozumienie swojego umysłu?
To, co zadało to pytanie, jest twoim umysłem, ale jeśli powstrzymasz się od wszelkiej aktywności mentalnej to zobaczysz jego pustą naturę - bez formy, bez miejsca w przestrzeni, nie można o tym powiedzieć ani że istnieje, ani że nie istnieje. Ponieważ nie można go zobaczyć Bodidharma powiedział: "Umysł, który jest naszą prawdziwą naturą, jest niezrodzonym i niezniszczalnym łonem; reagując na okoliczności przekształca się w mentalne zdarzenia. Dla wygody mówimy o Umyśle jako inteligencji, ale kiedy jest skupiony i mentalne reakcje nie powstają nie można go określać za pomocą dualistycznych pojęć istnienia bądź nieistnienia. Nawet gdy tworzy mentalne reakcje w odpowiedzi na przyczyny sam nadal jest niedostrzegalny."

Skąd to zainteresowanie umysłem wśród mnichów Chan ponad 1000 lat temu?
Zamiast studiować pisma filozoficzne, rozwijać jakąś formę teologii lub spędzać czas na modlitwach, jak to się działo w innych tradycjach buddyjskich (oraz innych religiach), główną praktyką była tu introspekcja: zbiorowe lub indywidualne ćwiczenia w obserwacji tego, co pojawia się w umyśle.
Praktyka shikan-tadza rozwinięta w najbardziej popularnej tradycji Zen Soto w Japonii polega na utrzymywaniu stanu czystej świadomości, przytomności, stanu uwagi nie skupionej na niczym konkretnym, intensywnym przeżywaniu poczucia istnienia.
W okresie intensywnej praktyki (sesshin) przez wiele dni trenuje się:

• skupienie uwagi i utrzymywanie ciągłej przytomności pomimo tendencji do marzeń na jawie;
• silną wolę, trwając w skupieniu i bezruchu pomimo bólów w plecach i kolanach;
• wyrabia się nawyki obserwacji stanów umysłu i stanów emocjonalnych;
• uwalnia się od reagowania na neurotyczne impulsy popychające do bezrefleksyjnego działania;
• rozwija wrażliwość, która powstaje dzięki opróżnieniu umysłu z niepotrzebnych myśli.

Taka praktyka wymaga silnej motywacji i pozwala uwolnić się od wewnętrznego przymusu działania na skutek reakcji emocjonalnych czy impulsów neurotycznych, prowadząc do stanu bezwarunkowej wolności.

Nauka zachęca do sceptycyzmu i szukania alternatywnych wyjaśnień, religia zwykle odwrotnie. Jedynie buddyzm ma w tym względzie wyjątkowe podejście, podobne do nauki.
W Kalama Sutra, jednym z najstarszych tekstów znajdujących się w buddyjskim kanonie Tripitaka Budda mówi Kalamom:

• nie wierzcie tylko dlatego, że wszyscy tak mówią;
• nie wierzcie tylko dlatego, że tak napisano w świętych księgach;
• ani dlatego, że taka jest tradycja;
• ani dlatego, że tak podejrzewacie;
• ani z powodu aksjomatów, rozumowania, upodobania jakiejś koncepcji;
• ani nie myślcie: kapłan wie lepiej i jest naszym nauczycielem.

Polegajcie na tym, o czym sami wiecie, że są to dobre nauki, że są cenione przez mędrców, praktykowane i przestrzegane,
prowadzące do szczęścia i radości; tylko takie nauki przyjmujcie i praktykujcie.

Praktyczna podstawa dla tych nauk wymagała dyscypliny moralnej, równowagi wewnętrznej i osiągnięcia doskonałej mądrości.
Wiodła do tego "Szlachetna ośmioraka ścieżka", symbolizowana przez koło o ośmiu szprychach (M. Gell-Mann celowo nazwał symetrię kwarków ośmioraką drogą).
Składa się na nią:

1. Właściwe zrozumienie swoich prawdziwych potrzeb, wiodące do współczucia.
2. Właściwe intencje, myślenie pozbawione żądzy i nieżyczliwości.
3. Właściwa mowa, powstrzymanie się od kłamstwa, obmowy, złośliwości i plotek.
4. Właściwe postępowanie, przestrzeganie Pięciu Wskazań zabraniających zabijania, kradzieży, rozpusty, zachowań wywołujących czyjeś cierpienie.
5. Właściwe utrzymanie, praca sprzyjająca realizacji wskazań.
6. Właściwy wysiłek, dążenie do doskonałości.
7. Przytomność umysłu, uwaga i refleksja nad swoimi myślami i uczuciami.
8. Właściwe skupienie umysłu, prowadzące do radości wynikającej ze świadomości istnienia.

Ezoteryczne idee okultystyczne i szkoły oparte na objawieniach nie miały wiele wspólnego z tradycjami opartymi na introspekcji.
Okultyzm i doktryny ezoteryczne wiążą się z magią liczb, tradycjami hermetycznymi, astrologią i kabałą.
Dominują tu proste struktury opisujące świat i dające nad nim władzę.
Alchemia nie była prymitywną chemią, opierała się na przekonaniu, że materialne przemiany substancji są kondensacją zjawisk mentalnych i duchowych, symbole są więc esencją a nie dodatkiem do zjawisk.
Wyrasta stąd nauka i pragnienie symbolicznej "ogólnej teorii wszystkiego" (TEO, czyli Theory of Everything).

Szkoły mistyczne odwoływały się do bezpośrednich przeżyć, najważniejsza była w nich introspekcja, zrozumienie natury umysłu i osiągnięcie mądrości.
Czym jest w tym ujęciu mądrość? To wykracza już poza ten wykład ale nie poza neuronauki ...
S.S Hall, Wisdom: From Philosophy to Neuroscience, Alfred A. Knopf, New York, 2010

Nauka jest systematycznym sprawdzaniem, czy nasze przekonania są prawdziwe.
Nauka posuwa się do przodu małymi krokami, za każdym razem weryfikując, czy można wierzyć (i w jakich warunkach), że stawiane hipotezy są prawomocne; nie jest to metoda stosowana przez religię.

Czy ateiści "wierzą", że Boga nie ma? Na pewno nie wszyscy "wierzą", argumenty na których się opierają nie można utożsamiać z wiarą.
Czy przekonanie, że smoki i krasnoludki istnieją tylko w bajkach to wiara, czy raczej rozsądne założenie oparte na braku dowodów, że jest inaczej? Czy jeśli zobaczę smoka (jak to czytamy w opisach średniowiecznych) to powiniem być przekonany, że mam halucynacje czy też raczej wierzyć, że ten smok istnieje naprawdę? A jeśli będzie to wizja zielonego ludzika lub jakiegoś świętego?
Richard Dawkins, któremu przypięto etykietkę wojującego ateisty, nie tyle wierzy, że Boga nie ma, co ocenia, że brak jest powodów, by wierzyć, że jest, uważa więc, że jest to bardzo nieprawdopodobne.
Podobnego zdania był Bertrand Russell, który napisał "Dlaczego nie jestem chrześcijaninem" w 1927 roku.
W tej kwestii poglądy w ramach ruchu bystrzaków (ang. brights) są dość zróżnicowane. Celem tego ruchu nie jest walka z religią tylko szacunek dla naturalistycznego punktu widzenia, wolnego od ponadnaturalnych i mistycznych elementów.

Wyższy, duchowy wymiar psychiki nie musi wcale wiązać się z wiarą w siły nadprzyrodzone.
Problemem jest definicja "duchowości", która nie odróżnia pozornej duchowości, opartej na wierze w zabobony, zjawiska paranormalne i siły nadprzyrodzone, od duchowości związanej ze stawianiem sobie wzniosłych celów, poszukiwaniem sensu i prawdy, pracą nad swoim charakterem.
Wśród naukowców, którzy nie wierzą w istnienie Boga jest około 20% określających siebie jako "uduchowieni ateiści" (spiritual atheists). Socjolodzy religii po raz pierwszy wyróżnili taką kategorię dopiero w 2011 roku (Ecklund i Long, 2011) na podstawie około 2200 ankiet z 21 najlepszych amerykańskich uniwersytetów.
Jest to grupa uważająca, że nauka da się pogodzić z duchowością, rozumianą jako indywidualna postawa, a nie religią rozumianą jako działalność zorganizowana.

Traktowanie bogów lub Boga jako odpowiedzi na wszystkie pytania (God of the gaps) doprowadziło wielu ludzi do pozornego poczucia zrozumienia i zaprzestania poszukiwania szczegółowych odpowiedzi: po co szukać fizycznych przyczyn chorób, tsunami czy trzęsień ziemi jeśli to kara boża?
Ateizm i dobrobyt jest silnie skorelowany.
Jedynie USA wydają się być wyjątkiem, ale pomimo silnego społecznego nacisku naukowcy, będący motorem postępu tego kraju, są również silnie zlaicyzowani. Wśród znanych biologów ewolucyjnych 98.7% odrzuciło teistyczny punkt widzenia (Graffin, 2004).
Historia ateizmu nie jest długa, sama nazwa "ateizm" powstałą w wieku 16, ale dopiero w 18 wieku pojawiły się silniejsze tendencje do kwestionowania religijnych doktryn.
Nawet tak znani ateiści jak Voltaire, Diderot, a później August Comte uważali, że religia pełni użyteczną funkcję społeczną, stąd słynne określenie religii przez Marksa jako "opium dla ludu".
W XXI wieku powstał silny ruch nazywany "nowym ateizmem.

Czemu na starość ludzie wracają do religii? Można na ten temat snuć różne spekulacje:

• Z wiekiem ludzie upodobniają się fizycznie i psychicznie do swoich rodziców, a większość w przeszłości była religijna.
• W pamięci pozostają najgłębiej wyryte zdarzenia i przekonania, co wiąże się z rozpadem słabych połączeń i kompensacją pozostałych tak, że zostają główne ścieżki pobudzeń, to sprzyja ujawnianiu się myśli, które kształtowały mózg w dzieciństwie.
• Mając więcej czasu pod koniec życia ludzie są bardziej skłonni do refleksji i mają nadzieję na kontynuację życia po śmierci.

Czy mity mogą zniknąć z naszego życia? Czy nauka może je zastąpić?
Mity oparte na nauce nie zastąpią tradycyjnych w ich licznych aspektach, nie opowiadają indywidualnych ludzkich historii (jak np. mitologia grecka czy hebrajska).
Trudno budować indywidualne opowieści wokół naukowych wizji mikro i megaświata, bo te wizje nie odnoszą się do ludzkiego poziomu przeżywania świata, ludzkich emocji.
Nie widać też jak można by zmienić mity tak, by lepiej pasowały do współczesnej wiedzy.
Mamy też mity narodowe, mity antysemickie, mity powielane w filmach, mity o UFO i trojkącie bermudzkim, mit "ducha w maszynie", wrodzonej dobroci człowieka, mit tabula rasa, mitologiczne teorie spiskowe i wiele innych mitów współczesnych, w które wierzy wielu ludzi.
Wniosek: warto znać mity i zdawać sobie sprawę z ich wpływu na nasze życie. Jeśli wydaje mi się, że coś wiem, szukam wiadomości podważających, a nie potwierdzających moje przekonania.

Ciekawostki: odłam szintoizmu zwany Oomoto uważa za boga Ludwiga Zamenhoffa, twórcę esperanto - w tym języku publikowano książki i artykuły na temat
Lista ludzi uznawanych za bogów jest zaskakująca, podobnie jak lista mesjaszy, wcielen Jezusa, mahdih, buddów i awatarów.

Interesujące pytania:

• Jakie mity do tej pory wpływają na myślenie ludzi w moim środowisku?
• Jakie mity lub magiczne formy myślenia mają wpływ na mnie osobiście?
• Jakie mity utrzymują się współcześnie?
• Jakie było znaczenie mitów w przeszłości, jakie pozytywne cechy charakteru mogły wzmacniać?

Literatura

Na temat mitologii publikuje się wiele książek.

1. Angelis F. T, The Polytheism Of The Bible And The Mystery Of Lucifer (Sparta Books, 1997)
2. A.W. Astin, H.S. Astin, J.A. Lindholm, Cultivating the Spirit: How College Can Enhance Students' Inner Lives. Jossey-Bass, 2010
3. Bering J.M, The folk psychology of souls. Behavioral and brain sciences 29, 453–498, 2006.
4. Bloom Howard, The Lucifer Principle: A Scientific Expedition Into The Forces of History (Atlantic Monthly Press 1997)
5. Diamond J, Strzelby, zarazki i maszyny. Prószyński i S-ka, Poznań 2000
6. De Botton, Alain. Religion for Atheists: A Non-believer's Guide to the Uses of Religion. Pantheon 2012.
7. Dobroczyński B, Szlachetny banita na wygnaniu. Czy jest miejsce dla duszy w psychologii? Znak, styczeń 2009.
8. M. Beauregard, D. O'Leary, The Spiritual Brain: A Neuroscientist's Case for the Existence of the Soul, Harper Collins 2007.
9. Ecklund E. H., Long E. Scientists and Spirituality. Sociology of Religion, 2011; DOI: 10.1093/socrel/srr003
10. Eliade Mircea, Historia wierzeń i idei religijnych (PAX 1988)
11. Frankfort Henri, Frankfort H.A, Wilson John A, Jacobsen Thorkild, Irwin William A, The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay on Speculative Thought in the Ancient Near East. Chicago: University of Chicago Press, 1977.
12. Gilson E., Tomizm (PAX, Warszawa 1998)
13. Gogacz Mieczysław, Istnieć i poznawać (PAX, Warszawa 1976)
14. Graffin, G. W. 2004. Evolution, monism, atheism, and the naturalist world-view. Ithaca, New York: Polypterus Press.
15. Humpden-Turner Charles, Maps of the mind. (MacMillian 1981)
16. Huxley Aldoux, Filozofia wieczysta (Pusty Obłok, Warszawa 1989)
17. Ingarden Roman, Spór o istnienie świata, Tom II. Ontologia Formalna, część 2, Świat i świadomość (PWN Warszawa 1987)
18. James William, Rodzaje doświadczeń religijnych (Warszawa, 19??)
19. Kapleau Philip, Trzy filary Zen (Związek buddystów Zen Sangha, Warszawa 1991)
20. Lewis C.S., The discarded image (Cambridge 1964)
21. McLean Paul D, A triune concept of the brain and behavior (University of Toronto Press, Toronto 1973);
    The Triune Brain in Evolution (1990)
22. Miles Jack, Bóg - biografia. Warszawa: Wyd. al fine, 1998 (analiza literacka Biblii).
23. A.B. Newberg, Principles of Neurotheology. Ashgate Science and Religion Series, 2010.
24. Numbers R.L (red.), Wyrok na Galileusza i inne mity o nauce i religii. tł. Michał Romanek. Warszawa, Centrum Myśli Jana Pawła II, 2010 - znakomita książka rozwiewająca wiele mitów o relacji wiara - nauka.
25. Piłat R. (1999) Umysł jako model świata. Inst. Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa.
26. Radhakrishnan Sarvepalli, Filozofia Indyjska (PAX 1958)
27. Segal, Robert A. Myth: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford UP, 2004.
28. Sobol P.G, Theories of the Soul. In: The History of Science and Religion in the Western Tradition: An Encyclopedia, Garland Publishing, 2000, str. 591-599.
29. Tatarkiewicz Władysław, Historia Filozofii (PWN, Warszawa 1978)
30. Thich Nhat Hahn, Zrozumieć nasz umysł. J. Santorski, Warszawa 2008 (buddyjski, a raczej uniwersalistyczny punkt widzenia).
31. Teksty Ojców Kościoła: http://www.knight.org/advent
32. White Andrew Dickson, History of the Warfare of Science with Theology in Christendom, czyli historia pomyłek teologicznych.